Της Ματίνας Τσικριτζή Μόμτσιου
Παγκόσμια Ημέρα Μετάφρασης σήμερα.
Με ένα ενδιαφέρον σύνθημα: «Linguistic Diversity and Language Rights», δηλαδή «Γλωσσική Ποικιλομορφία και Γλωσσικά Δικαιώματα».
Και έναν ακόμη πιο ενδιαφέροντα υπότιτλο: «The power of being understood».
Προσπαθώ εδώ και ώρα να βρω μια μετάφραση που να αποδίδει το νόημα αυτού του υπότιτλου (εύκολο), αλλά και να κρατάει τη δύναμη του αρχικού. Χωρίς το αδέξιο «του» στην εκδοχή «Η δύναμη του να γίνεσαι κατανοητός». Χωρίς την απώλεια της παθητικής δομής στο «Η δύναμη της κατανόησης» – δεν είναι το ίδιο.
Χωρίς αμφιβολία, η αξία της μετάφρασης και της διερμηνείας είναι τεράστια.
Παραθέτω συνοπτικά κάποιες απόψεις από σχετική ανάρτηση της International Federation of Translators. Ορθότατες και αυτονόητες: Το δικαίωμα πρόσβασης στην πληροφόρηση, τη δικαιοσύνη, την εκπαίδευση, τις κοινωνικές παροχές σε μια γλώσσα που το άτομο κατανοεί, καθώς και το δικαίωμα διατήρησης και μεταβίβασης της γλωσσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς, είναι θεμελιώδη ανθρώπινα δικαιώματα. Τα δικαιώματα αυτά, όμως, τις περισσότερες φορές δεν μπορούν να γίνουν πράξη χωρίς τη μετάφραση και τη διερμηνεία, οι οποίες δεν είναι δευτερεύουσες σε σχέση με τα γλωσσικά δικαιώματα, αλλά η πρακτική βάση για την άσκησή τους.
Όμως και κάτι άλλο είναι αυτονόητο.
Ότι αρκετές φορές όσο ακριβής νοηματικά κι αν είναι μια μετάφραση, κάτι μπορεί να χάνεται στον δρόμο. Η δύναμη της διατύπωσης στην αρχική γλώσσα. Και δεν μιλάω για ιδιωματισμούς, λογοπαίγνια ή πολιτισμικές αναφορές. Μιλάω ακόμη και για τις πιο απλές, λιτές φράσεις.
Κάθε γλώσσα έχει τον δικό της τρόπο να συμπυκνώνει ένα νόημα, να δίνει ρυθμό σε μια φράση, να χτυπάει ακριβώς εκεί που πρέπει. Ίσως γι’ αυτό κρατάμε στα αγγλικά ένα σωρό διαφημιστικά slogans. Γιατί μερικές φορές η μετάφραση μεταφέρει το μήνυμα, αλλά όχι με την ίδια δύναμη. Άντε να μεταφράσεις το «Just do it!» της Nike, κρατώντας την έντασή του
Και ίσως αυτό να είναι ένα από τα παράδοξα της μετάφρασης: μας επιτρέπει να καταλάβουμε ο ένας τον άλλον, χωρίς να μπορεί πάντα να μας κάνει να νιώσουμε ακριβώς το ίδιο.
Κι αυτό δεν μειώνει την αξία της. Μας θυμίζει απλώς πόσο διαφορετικές – και πόσο πολύτιμες – είναι οι γλώσσες μας.
