11 βήματα για έξυπνη χωροθέτηση, κοινωνική δικαιοσύνη και μέτρηση αποτελεσμάτων
Η Δυτική Μακεδονία εξελίσσεται σε έναν από τους μεγαλύτερους κόμβους φωτοβολταϊκής παραγωγής στη χώρα, με εκατοντάδες έργα σε πρώην λιγνιτικές εκτάσεις και όχι μόνο. Η κλίμακα αυτή έχει δίκαια προκαλέσει ανησυχίες για τη χρήση παραγωγικής γης και την ανισομερή κατανομή των οφελών. Το ερώτημα όμως δεν είναι πλέον «αν» θα αναπτυχθούν νέα φωτοβολταϊκά, αλλά «πώς».
Την απάντηση επιχειρεί να δώσει ο Σύμβουλος Στρατηγικής Κώστας Καραμάρκος, σε ανάλυση του Ινστιτούτου Δίκαιης Μετάβασης Ελλάδος (ΙΔΜΕΛ). Μέσα από 11 βήματα πολιτικής, διατυπώνεται ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο: χωροθέτηση με κανόνες, αποθήκευση ενέργειας, προτεραιότητα σε στέγες και ενεργειακές κοινότητες, προστασία βιοποικιλότητας και διαφανείς μηχανισμοί ανταπόδοσης.
2026 – Φωτοβολταϊκά στη Δυτική Μακεδονία: Επέκταση με προγραμματισμό, μέτρο και προσοχή στις περιβαλλοντικές & κοινωνικές επιπτώσεις …
Η Δυτική Μακεδονία μετατρέπεται με ταχύτητα, σε έναν από τους σημαντικότερους κόμβους φωτοβολταϊκής παραγωγής στην Ελλάδα, αξιοποιώντας κυρίως εκτάσεις της μεταλιγνιτικής περιόδου και μεγάλες ιδιωτικές και δημόσιες επενδύσεις. Η κλίμακα ανάπτυξης είναι πρωτόγνωρη για την περιοχή και φέρνει μαζί της ευκαιρίες & επενδύσεις, αλλά και νέες απαιτήσεις για κανόνες, συμμετοχή και έλεγχο.
Πού βρισκόμαστε σήμερα
Η εικόνα συνοψίζεται σε τέσσερις ροές διαφορετικού μεγέθους:
- μεγάλα επίγεια πάρκα (κυρίως σε πρώην λιγνιτικές εκτάσεις),
- πλήθος μικρών έργων ≤1 MW διάσπαρτων σε αγροτικές ζώνες,
- στέγες/αυτοπαραγωγή για νοικοκυριά-επιχειρήσεις-ΟΤΑ και
- εν δυνάμει ανάπτυξη αγροβολταϊκών με αυξανόμενο ενδιαφέρον.
Ο όμιλος της ΔΕΗ υλοποιεί ένα από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά clusters Φ/Β στην περιοχή (περίπου 2,13 GW με εκτιμώμενη ετήσια παραγωγή ~3,15 TWh, άνω του 6% της ηπειρωτικής κατανάλωσης), ενώ έργα όπως τα 550 MWp «Φοίβη» και τα μεγάλα πάρκα στο Αμύνταιο αναδεικνύουν την κλίμακα της μετάβασης.
Την ίδια ώρα, οι περικοπές ΑΠΕ αυξάνονται, ειδικά σε ώρες υψηλής ηλιοφάνειας και χαμηλής ζήτησης: μόνο στο 9μηνο 2025 εκτιμώνται σε ~1.786 GWh σε εθνικό επίπεδο. Η πραγματική πρόκληση λοιπόν παύει να είναι τα “MW εγκατεστημένα” και γίνεται τα “MWh διαθέσιμα και αξιοποιήσιμα”.
Τι καταγράφεται ότι συχνά ανησυχεί τις τοπικές κοινωνίες
Η γενική στήριξη στις ΑΠΕ δεν σημαίνει άνευ όρων αποδοχή κάθε χωροθέτησης.
Οι αντιδράσεις εντείνονται όταν έργα Φ/Β Πάρκων πλησιάζουν παραγωγικές γαίες ή οικισμούς, όταν θίγεται το τοπίο ή όταν δεν είναι απτά τα τοπικά οφέλη.
Η αρχική πρόθεση για πλωτά Φ/Β σε ταμιευτήρες νερού (όπως πχ η λίμνη Πολυφύτου) ανέδειξε εύλογες ανησυχίες (αλιεία, αναψυχή, οικοσυστήματα). Μικροί επενδυτές και ενεργειακές κοινότητες επισημαίνουν συνεχώς ουρές αδειοδότησης και άνιση πρόσβαση στον ηλεκτρικό χώρο, ενώ ο κορεσμός δικτύου ροκανίζει την εμπιστοσύνη τους.
Όλα αυτά απαιτούν ένα νέο, καθαρό κοινωνικό συμβόλαιο για τις ΑΠΕ.
Το «πώς» της ανάπτυξης έχει πλέον μεγαλύτερη σημασία από το «πόσο».
Για να μείνει η αξία στην περιοχή και να περιοριστούν οι συγκρούσεις, χρειάζεται ένα συνεκτικό πλαίσιο που να συνδυάζει όσο το δυνατόν πιο αρμονικά χωροταξία, δίκτυα, φύση και συμμετοχή:
- Έξυπνη χωροθέτηση με ζώνες “προτεραιότητας/αποφυγής”.
Προτεραιότητα σε υποβαθμισμένες/βιομηχανικές εκτάσεις (π.χ. αποκατεστημένα ορυχεία) και αποφυγή ευαίσθητων οικοτόπων. Επικαιροποίηση κανόνων με βάση τα νεότερα χωροταξικά εργαλεία.
- Από τα MW στα MWh: αποθήκευση και ευελιξία.
Ενσωμάτωση BESS, έξυπνη διαχείριση ζήτησης και στοχευμένες ενισχύσεις δικτύου/υποσταθμών ώστε να μειωθούν περικοπές και να σταθεροποιηθούν τα έσοδα.
- Οι Στέγες Πρώτα (Roofs-first) και αυτοπαραγωγή.
Στέγες δημοσίων κτιρίων, ΜμΕ και κατοικιών για ενεργειακή δημοκρατία και μείωση λογαριασμών, χωρίς σύγκρουση χρήσεων γης.
- Αγροβολταϊκά με κανόνες.
Πιλοτικά ανά Π.Ε. με σαφείς ελάχιστες προδιαγραφές (ύψος πάνελ, διάδρομοι μηχανημάτων, δείκτες απόδοσης καλλιεργειών) και με σαφή ρήτρα ότι “η γεωργία προηγείται”.
- Βιοποικιλότητα στο σχεδιασμό, όχι στο περιθώριο.
Εφαρμογή της ιεραρχίας avoid–minimise–restore–offset, διατήρηση φυσικής βλάστησης κάτω από τα πάνελ, περάσματα πανίδας και πρόγραμμα monitoring (φυτοκάλυψη, επικονιαστές, ορνιθοπανίδα, διάβρωση) με δημόσια δημοσιοποίηση.
- Κοινωνικό συμβόλαιο και ανταποδοτικότητα.
Διαφανείς μηχανισμοί οφέλους (τέλη/μισθώματα, τοπικά έργα, έκπτωση ρεύματος, συμμετοχή σε ενεργειακές κοινότητες), ώστε οι πολίτες να βλέπουν δίκαιο μερίδιο της αξίας.
- Πρόσβαση μικρών και κοινοτήτων.
Απλοποίηση διαδικασιών, «θυρίδες προτεραιότητας» για ≤1 MW και πραγματικός χώρος για κοινοτικές πρωτοβουλίες – αλλιώς το παραγωγικό μίγμα θα μείνει άνισο.
Πώς θα ξέρουμε ότι προχωράμε σωστά: μόνιμη παρακολούθηση
Χρειαζόμαστε δημόσιο ταμπλό δεικτών: ισχύς/MWh ανά Δήμο, περικοπές, πληρότητα δικτύου, δείκτες βιοποικιλότητας, μερίδιο στέγης/κοινοτήτων, θέσεις εργασίας. Με ετήσια ανασκόπηση, οι πολιτικές διορθώνονται έγκαιρα· και με ανοικτά δεδομένα, αποκαθίσταται η εμπιστοσύνη.
Το διακύβευμα
Η Δυτική Μακεδονία έχει ήδη αποδείξει ότι μπορεί να ηγηθεί στην καθαρή ενέργεια και στις εναλλακτικές ενεργειακές πηγές. Το αν η μετάβαση θα είναι βιώσιμη και κοινωνικά δίκαιη θα κριθεί (μεταξύ άλλων) και από το πώς εγκαθιστούμε τα πάρκα, πόσο μετράμε και δημοσιοποιούμε τις επιπτώσεις και, κυρίως, αν οι τοπικές κοινωνίες γίνουν συμπαραγωγοί της αξίας – όχι απλοί θεατές. Αυτό φαίνεται πως είναι το νέο συμβόλαιο της περιοχής με το μέλλον της.
Φ/Β πάρκα στη Δυτική Μακεδονία: από την «συνεχή επέκταση» στην «προστιθέμενη αξία» – με κοινωνική συμφωνία και μόνιμη παρακολούθηση
Η Δυτική Μακεδονία βρίσκεται στο επίκεντρο της ενεργειακής μετάβασης. Στις αποκατεστημένες & προς αποκατάσταση λιγνιτικές εκτάσεις, όπως και στις πεδινές & ορεινές ζώνες αναπτύσσεται ένα από τα μεγαλύτερα συμπλέγματα φωτοβολταϊκών (Φ/Β) στη χώρα, με μεγάλα έργα σε Πτολεμαΐδα και Αμύνταιο, αλλά και πλήθος μικρότερων εγκαταστάσεων.
Το ερώτημα εδώ και αρκετούς μήνες δεν είναι «αν» θα αναπτυχθούν και νέα Φ/Β, αλλά «πώς»:
- με ποιους κανόνες χωροθέτησης,
- ποια σειρά προτεραιοτήτων,
- πόση αξία μένει στον τόπο, και
- με ποια διαφάνεια & αξιοπιστία θα παρακολουθούμε τις επιπτώσεις και τα οφέλη.
Πού βρισκόμαστε σήμερα – και τι δείχνουν οι αριθμοί
Το αποτύπωμα είναι ευκρινές: χιλιάδες έργα σε διάφορα στάδια, με σημαντική «ουρά» μικρών Φ/Β και μερίδιο καλλιεργούμενης γης που ήδη «φιλοξενεί» εγκαταστάσεις.
Ενδεικτικά, πρόσφατη αποτύπωση κάνει λόγο για 1.732 έργα και 2.643 MW συνολικής ισχύος, με ~2,85% της καλλιεργούμενης γης της Περιφέρειας να δεσμεύεται (στην Π.Ε. Κοζάνης ~5,92%).
Στα μεγάλα έργα δεσπόζουν το «Φοίβη» 550 MWp και το επενδυτικό χαρτοφυλάκιο στο ορυχείο Αμυνταίου (περί τα 940 MWp/870 MWac).
Αυτή η κλίμακα είναι που επιβάλλει ρεαλιστικούς κανόνες και ισχυρή διοικητική ικανότητα.
Την ίδια στιγμή, το σύστημα εμφανίζει σημάδια κορεσμού:
οι περικοπές ΑΠΕ αυξάνονται (εκτιμώμενες απορρίψεις ~1.786 GWh στο 9μηνο 2025, ~7,9% της παραγωγής ΑΠΕ).
Αυτό σημαίνει ότι μεγάλο μέρος της παραγόμενης ενέργειας δεν αξιοποιείται, διότι δεν υπάρχουν αρκετές δυνατότητες απορρόφησης/μεταφοράς ή ευελιξία ζήτησης.
Συνεπώς, πρέπει να μετακινηθούμε από τον στόχο των MW «εγκατεστημένα» στον στόχο των MWh «χρήσιμες» – με αποθήκευση, διαχείριση ζήτησης και στοχευμένες ενισχύσεις δικτύου.
Πώς βλέπουν οι τοπικές κοινωνίες την συνεχή επέκταση
Η κοινωνική στήριξη στην πράσινη ενέργεια δεν συνεπάγεται «λευκή επιταγή» σε άναρχη χωροθέτηση.
Αντιδράσεις εκδηλώνονται όταν έργα αγγίζουν παραγωγικές γαίες ή τοπία υψηλής αξίας, όταν δεν γίνονται κατανοητά τα τοπικά οφέλη, ή όταν μικροί επενδυτές και ενεργειακές κοινότητες νιώθουν ότι βρίσκονται στην ουρά χωρίς δίκαιη πρόσβαση στον ηλεκτρικό χώρο.
Ενδεικτικός είναι ένας εμπειρικός δείκτης «για κάθε 1 MW που ηλεκτρίζεται, ~3,6 MW ακυρώνονται λόγω δικτύου» (σύμφωνα με εμπειρικές εκτιμήσεις της αγοράς) – που, έστω ως σήμα κινδύνου, δείχνει την ανάγκη για κανόνες προτεραιότητας και «θυρίδες» για μικρές/κοινοτικές επενδύσεις.
Από τα MW στις MWh: αποθήκευση, ευελιξία και έξυπνες επενδύσεις
Φαίνεται πως ένα «κλειδί» που θα μπορούσε να λειτουργήσει την επόμενη πενταετία είναι να μειωθούν οι περικοπές και να αυξηθεί η αξία της παραγόμενης MWh. Αυτό απαιτεί:
- Συνδυασμό Φ/Β με αποθήκευση με συστήματα μπαταριών (BESS) και προγράμματα ευελιξίας φορτίου.
- Ενίσχυση κρίσιμων υποσταθμών και «μικρές» στοχευμένες επενδύσεις δικτύου που ξεμπλοκάρουν πολλαπλά MW.
- Σήματα τιμών/συμβάσεις που επιβραβεύουν την παροχή ευελιξίας και την προγραμματισιμότητα.
Η συζήτηση για το «πόσα MW θα μπουν» πρέπει να αντικατασταθεί από στρατηγική για το «πόσες MWh θα φτάνουν στην αγορά» και πώς θα σταθεροποιούνται τα έσοδα έργων και το όφελος των καταναλωτών.
Χωροθέτηση με κανόνες: ζώνες προτεραιότητας και αποφυγής
Η περιφέρεια φαίνεται να χρειάζεται ένα σαφές φίλτρο σε ότι αφορά τη χωροθέτηση των πάρκων:
- Ζώνες προτεραιότητας σε αποκατεστημένα ορυχεία, βιομηχανικές γαίες, υποβαθμισμένες εκτάσεις.
- Ζώνες αποφυγής σε ευαίσθητους οικοτόπους, γεωργική γη υψηλής παραγωγικότητας και περιοχές ιδιαίτερου τοπίου.
- Τυποποιημένη αξιολόγηση σωρευτικών επιπτώσεων και σαφείς κανόνες για αποστάσεις από οικισμούς/υποδομές.
Η λογική αυτή σαφέστατα μπορεί να μειώνει συγκρούσεις & να κάνει προβλέψιμη τη διαδικασία, χωρίς εκπλήξεις και αναστάτωση.
Αγροβολταϊκά με μέτρο και τεκμηρίωση
Τα αγροβολταϊκά μπορούν να λειτουργήσουν ως μια «γέφυρα» ανάμεσα στην ενεργειακή μετάβαση και την αγροδιατροφική ταυτότητα της Περιφέρειας – μόνο όμως αν τηρούνται κανόνες διπλής χρήσης και μετρήσιμα κριτήρια ότι η καλλιέργεια συνεχίζεται (π.χ. ύψος/αποστάσεις πάνελ για πρόσβαση μηχανημάτων, δείκτες απόδοσης καλλιεργειών, παρακολούθηση υδάτων/εδαφών).
Η εφαρμογή τους ανά νομό και σε διαφορετικές καλλιέργειες, μπορεί να γίνει με επιλεκτική επιστημονική παρακολούθηση και σύνδεση με ενεργειακές κοινότητες ώστε να επιστρέφει αξία στους παραγωγούς.
Στέγες Πρώτα (Roofs-first) και ενεργειακή δημοκρατία
Παράλληλα με τα μεγάλα έργα, πρέπει σαφέστατα να υποστηριχθούν και να επιταχυνθούν περισσότερο οι επενδύσεις στέγης/αυτοπαραγωγής σε δημόσια κτίρια, ΜΜΕ και κατοικίες. Η λογική «roofs-first» που εφαρμόζεται σε αρκετές περιοχές της Ευρώπης μειώνει εντάσεις χρήσεων γης, ξεκλειδώνει κοινωνική αποδοχή και ρίχνει λογαριασμούς – ειδικά αν συνδυαστεί με βοηθητικές υπηρεσίες (π.χ. μικρές μπαταρίες, ευέλικτα φορτία σε σχολεία/νοσοκομεία).
Η ισορροπία μεταξύ utility-scale πάρκων και αποκεντρωμένης παραγωγής θα κρίνει εν πολλοίς την ανθεκτικότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη του μοντέλου της ανάπτυξης Φ/Β στην περιφέρεια.
Τοπική αξία και μηχανισμοί ανταπόδοσης
Η κοινωνική νομιμοποίηση απαιτεί σαφέστατα και πολύ ορατά τοπικά οφέλη:
- Συμμετοχή των Δήμων και των κατοίκων σε ενεργειακές κοινότητες με ουσιαστική προτεραιότητα όμως στο δίκτυο για μικρά έργα.
- Ανταποδοτικά που χρηματοδοτούν τοπικά έργα κοινής ωφέλειας (ύδρευση, σχολεία, χώροι άθλησης).
- Έκπτωση ρεύματος για νοικοκυριά σε ακτίνα επιρροής μεγάλων έργων, ιδίως σε ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
- Τοπικές προμήθειες/υπηρεσίες για να μένει μεγαλύτερο μέρος της επένδυσης στον τόπο.
Με αυτές τις δικλίδες, οι πολίτες γίνονται ουσιαστικά συμπαραγωγοί της αξίας και όχι απλά θεατές της, ή επικριτές των πολιτικών που εφαρμόζονται.
Βιοποικιλότητα: από την επίκληση στη μεθοδολογία
Η βιοποικιλότητα δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως μια απλή παράμετρο του συστήματος ανάπτυξης Φ/Β. Χρειάζεται ένα σαφές και τυποποιημένο πρωτόκολλο:
- Εφαρμογή της ιεραρχίας avoid–minimise–restore–offset.
- Διατήρηση/ενίσχυση φυσικής βλάστησης κάτω από τα πάνελ, διαδρόμους πανίδας, μέτρα για επικονιαστές και απορροή.
- Monitoring με ανοιχτά δεδομένα (φυτοκάλυψη, ορνιθοπανίδα, διάβρωση) και ετήσια ανασκόπηση.
Με αυτόν τον τρόπο, η περιφέρεια θωρακίζει την οικολογική διάσταση.
Διακυβέρνηση και «πίνακας οργάνων»
Για να ξέρουμε ότι προχωράμε σωστά, χρειάζεται ένα σετ από προσεκτικά σχεδιασμένους δείκτες, δημόσια προσβάσιμο & επιστημονικά τεκμηριωμένο. Μπορεί να αφορά τουλάχιστον σε:
- Ισχύς/MWh ανά Δήμο, περικοπές και πληρότητα δικτύου.
- Μερίδιο στέγης/κοινοτήτων και κατανομή μικρών–μεγάλων έργων.
- Δείκτες βιοποικιλότητας και αγροβολταϊκών.
- Θέσεις εργασίας και τοπικές δαπάνες.
Σε συνδυασμό με την εκπόνηση μιας ετήσιας «Έκθεσης Προόδου», δημιουργείται σταδιακά και μια κουλτούρα λογοδοσίας – κοινωνικής δικαιοσύνης, όπως και συνθήκες έγκαιρης διόρθωσης εσφαλμένης πορείας.
Ακολουθεί ένα προτεινόμενο «πακέτο 11 σημείων»:
- Ζωνοποίηση προτεραιότητας/αποφυγής με σαφή κριτήρια.
- Προτεραιότητα δικτύου σε αποκατεστημένες λιγνιτικές εκτάσεις.
- Roofs-first σε δημόσια κτίρια/ΜΜΕ/κατοικίες.
- Παράθυρο πρόσβασης για ≤1 MW και ενεργειακές κοινότητες.
- Συνδυασμός Φ/Β–BESS και κίνητρα ευελιξίας.
- Στοχευμένα έργα δικτύου που ξεμπλοκάρουν πολλαπλά MW.
- Αγροβολταϊκά με πιλοτικές εφαρμογές, ελάχιστες προδιαγραφές και παρακολούθηση.
- Πρωτόκολλο βιοποικιλότητας με ανοιχτά δεδομένα και ετήσια ανασκόπηση.
- Ανταποδοτικοί μηχανισμοί μετρήσιμοι και διαφανείς.
- Διαφάνεια αδειοδότησης (χρονοδιαγράμματα, αιτιολογήσεις).
- Περιφερειακός Μηχανισμός Παρακολούθησης με δημοσίευση δεικτών KPI και προτεινόμενων διορθωτικών παρεμβάσεων.
Το ζητούμενο: ισορροπία, εμπιστοσύνη, ανθεκτικότητα
Η Δυτική Μακεδονία έχει τη σπάνια ευκαιρία να περάσει από την «εγκατάσταση ισχύος» στη «στοχευμένη παραγωγή αξίας».
Με έξυπνη χωροθέτηση, αποθήκευση και ευελιξία, roofs-first λογική και κοινωνικό συμβόλαιο που επιστρέφει οφέλη, η μετάβαση μπορεί να είναι ταυτόχρονα γρήγορη, δίκαιη και ανθεκτική.
Το μέλλον θα κριθεί από την ικανότητά μας να μετράμε αξιόπιστα ό,τι κάνουμε και να διορθώνουμε γρήγορα.
Αυτή είναι η νέα κανονικότητα που χρειάζεται η περιοχή – και ένας ασφαλής τρόπος και να κερδίσουμε στον τομέα της ενέργειας και να διατηρήσουμε την κοινωνική συνοχή.
Κώστας Καραμάρκος – Σύμβουλος Στρατηγικής
