Το Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών (Π.Α.Κ.Ο.Ε.) χαρακτηρίζει το 2026 ως τη χρονιά που μπορεί να σημάνει την πλήρη απολιγνιτοποίηση της Ελλάδας, σε ανακοίνωσή του που κάνει μια εκτενή ανασκόπηση των εξελίξεων γύρω από το κρίσιμο αυτό ζήτημα.
Οι λόγοι της απολιγνιτοποίησης
Η Π.Α.Κ.Ο.Ε. υπογραμμίζει ότι οι κύριοι λόγοι για την απολιγνιτοποίηση παραμένουν σαφείς και αφορούν το περιβάλλον και την υγεία, καθώς ο λιγνίτης προκαλεί ατμοσφαιρική ρύπανση και σοβαρά προβλήματα υγείας στους κατοίκους και εργαζόμενους των λιγνιτικών περιοχών. Επιπλέον, όπως τονίζει η οργάνωση, το κόστος και η οικονομία επιβάλλουν την αλλαγή, αφού η χαμηλή ενεργειακή απόδοση του λιγνίτη και η αύξηση του κόστους λόγω δικαιωμάτων εκπομπών CO2 καθιστούν την καύση του οικονομικά ασύμφορη. Τέλος, σύμφωνα με την Π.Α.Κ.Ο.Ε., η τοπική ανάπτυξη των περιοχών που εξαρτώνται αποκλειστικά από τον λιγνίτη απαιτεί οικονομική διαφοροποίηση και νέες ευκαιρίες για τους κατοίκους.
Τα εμπόδια στην πράξη
Ωστόσο, όπως επισημαίνει το Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών στην ανακοίνωσή του, η μετάβαση σε καθαρές μορφές ενέργειας συνεχίζει να αντιμετωπίζει σοβαρά εμπόδια, όπως καθυστερήσεις στις επενδύσεις σε Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και στην αξιοποίηση ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων.
«Σύμφωνα με την ΕΕ, η “Πράσινη Συμφωνία” και το Ταμείο Δίκαιης Μετάβασης θα μπορούσαν να στηρίξουν τον μετασχηματισμό των λιγνιτικών περιοχών, αλλά στην πράξη η εφαρμογή τους στην Ελλάδα παραμένει περιορισμένη», τονίζει η Π.Α.Κ.Ο.Ε., υπογραμμίζοντας ότι οι περιοχές της Δυτικής Μακεδονίας και της Μεγαλόπολης εξακολουθούν να εξαρτώνται από τη λιγνιτική δραστηριότητα, χωρίς να έχουν αναπτυχθεί εναλλακτικές οικονομικές ευκαιρίες σε επαρκή βαθμό.
Κίνδυνος καθυστέρησης
«Με λίγα λόγια, ενώ οι πολιτικές και οι στόχοι για απολιγνιτοποίηση είναι σαφείς στα έγγραφα, η πραγματική εφαρμογή τους έχει μείνει πίσω, και η χώρα κινδυνεύει να καθυστερήσει σημαντικά στην ενεργειακή μετάβαση προς πιο καθαρές πηγές», προειδοποιεί η οργάνωση.
Η Π.Α.Κ.Ο.Ε. καταλήγει ότι «η απολιγνιτοποίηση φαίνεται προς το παρόν να βρίσκεται σε αναστολή, και η Ελλάδα χρειάζεται επείγουσα δράση για να μην χάσει το τρένο της πράσινης ανάπτυξης».
Η σημερινή κατάσταση
Στην ανακοίνωσή της, η Π.Α.Κ.Ο.Ε. σημειώνει πως σύμφωνα με το Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ), η πλήρης απολιγνιτοποίηση προβλέπεται έως το 2028, ενώ η ΔΕΗ έχει θέσει ως στόχο την παύση λειτουργίας των λιγνιτικών μονάδων έως το 2026, με σταδιακή διακοπή της εξόρυξης λιγνίτη.
Παρά τις επίσημες δεσμεύσεις, όπως επισημαίνει το Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών, ορισμένες λιγνιτικές μονάδες συνεχίζουν να λειτουργούν. Συγκεκριμένα, οι λιγνιτικές μονάδες του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου εξακολουθούν να καίνε λιγνίτη για την παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας και θερμότητας, με κύριο στόχο την παροχή τηλεθέρμανσης στην περιοχή της Κοζάνης κατά τη διάρκεια του χειμώνα 2025-2026.
Όπως αναφέρεται στην ανακοίνωση, τους πρώτους επτά μήνες του 2025, η παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας από λιγνίτη έφτασε μόλις τις 1.739 GWh, καλύπτοντας το 5,2% της συνολικής ζήτησης, το χαμηλότερο επίπεδο της δεκαετίας.
Αντιφάσεις και ανησυχίες
Το Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών εντοπίζει σημαντικές αντιφάσεις στην εφαρμογή της πολιτικής απολιγνιτοποίησης. Η οργάνωση αναφέρει χαρακτηριστικά τα εγκαίνια της νέας λιγνιτικής μονάδας Πτολεμαΐδα V τον Φεβρουάριο του 2023, με κυβερνητικές δηλώσεις που άφησαν ανοιχτό το ενδεχόμενο διατήρησής της σε λειτουργία και μετά το 2028 ως «στρατηγική εφεδρεία».
Επιπλέον, η Π.Α.Κ.Ο.Ε. εκφράζει ανησυχία για τις νομοθετικές παρεμβάσεις που ανοίγουν περιθώρια για επεκτάσεις ισχύος και παρατάσεις λειτουργίας υφιστάμενων μονάδων, καθώς και για την προειδοποίηση που έλαβε η Ελλάδα από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή σχετικά με τον τρόπο χωροθέτησης έργων ΑΠΕ και την προστασία περιοχών Natura.
Όπως επισημαίνει η οργάνωση στην ανακοίνωσή της, παρατηρήθηκε η χορήγηση παρατάσεων και παρεκκλίσεων σε παλαιές λιγνιτικές μονάδες που κανονικά θα έπρεπε να έχουν αποσυρθεί, καθώς έχουν εξαντλήσει τα επιτρεπόμενα όρια λειτουργίας και εκπομπών.
Η ευρωπαϊκή πρόκληση
Η Π.Α.Κ.Ο.Ε. τοποθετεί το ελληνικό ζήτημα σε ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο, επισημαίνοντας ότι οι δυσκολίες που παρατηρούνται στην ελληνική περίπτωση δεν αποτελούν μεμονωμένο φαινόμενο, αλλά εντάσσονται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο αβεβαιότητας. Σύμφωνα με την ανακοίνωση, οι στόχοι της ΕΕ για κλιματική ουδετερότητα έως το 2050 δοκιμάζονται στην πράξη, με το 2025 να αποτελεί σημείο καμπής.
Η οργάνωση υπογραμμίζει ότι «σε αυτό το πλαίσιο, η απολιγνιτοποίηση δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό στόχο, αλλά και ζήτημα στρατηγικής σημασίας για την οικονομία και την ενεργειακή ασφάλεια». Τονίζει, ωστόσο, ότι η επιτυχία της εξαρτάται από το κατά πόσο μπορεί να συνδυαστεί με ρεαλιστικές πολιτικές, επαρκή χρηματοδότηση και διατήρηση της ανταγωνιστικότητας – στοιχεία που μέχρι στιγμής παραμένουν ζητούμενα.
Το μήνυμα
Καταλήγοντας, το Πανελλήνιο Κέντρο Οικολογικών Ερευνών τονίζει στην ανακοίνωσή του ότι η μετάβαση σε ένα ενεργειακό σύστημα βασισμένο σε ανανεώσιμες πηγές δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντική αναγκαιότητα, αλλά και ζήτημα ενεργειακής ασφάλειας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Για μια χώρα με υψηλό ηλιακό και αιολικό δυναμικό, η απολιγνιτοποίηση, σύμφωνα με την Π.Α.Κ.Ο.Ε., προϋποθέτει συνεκτικό σχεδιασμό, θεσμική συνέπεια και σαφή πολιτική βούληση – στοιχεία που, όπως καταλήγει η οργάνωση, δείχνουν να παραμένουν ζητούμενα.
Γιάννης Κωσταρέλλας – www.xronos-kozanis.gr
