Η Έξυπνη Εξειδίκευση στην επιχειρηματικότητα, στην έρευνα, στην καινοτομία και εν τέλει στην περιφερειακή ανάπτυξη δεν είναι πλέον ένα γραφειοκρατικό τεχνικό εργαλείο.
Είναι μια καθαρή αναπτυξιακή πολιτική επιλογή …
————————————————————————-
Η Ευρώπη εγκαταλείπει σταδιακά & οριστικά την εποχή της απλής παραδοχής & παρακολούθησης των επιπτώσεων της παγκοσμιοποίησης. Η συζήτηση στις περιφέρειες που θέλουν να ανήκουν στο σήμερα δεν αφορά πλέον απλώς την περίφημη «συνοχή» ή την «πράσινη μετάβαση & ανάπτυξη».
Αφορά στην τεχνολογική κυριαρχία, στην στρατηγική αυτονομία και στην βιομηχανική ανθεκτικότητα. Αφορά στο ποιος ελέγχει & καθορίζει τις αλυσίδες αξίας, ποιος παράγει τις κρίσιμες τεχνολογίες, ποιος διαμορφώνει τους σχετικούς κανόνες της αγοράς.
Και μέσα σε αυτή τη μετάβαση, η Έξυπνη Εξειδίκευση (S3) μεγάλωσε, ωρίμασε, έγινε πλέον 15 ετών και εμφανώς βρίσκεται συχνά υπό αμφισβήτηση για το πόσο ορθά ακολουθήθηκε από τις Ευρωπαϊκές Περιφέρειες.
Κυρίως όμως βρίσκεται σε ένα κρίσιμο σταυροδρόμι πιθανής δομικής αναθεώρησης.
Θα παραμείνει ένα γραφειοκρατικό «κουτάκι», μια αιρεσιμότητα για να εγκρίνονται ευρωπαϊκά προγράμματα, ή θα μετατραπεί σε κεντρικό μηχανισμό περιφερειακής, εθνικής και ευρωπαϊκής στρατηγικής;
Το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028–2034 δεν αποτελεί μια ακόμη διαπραγμάτευση ποσοστών στις χώρες μέλη της ΕΕ. Αποτελεί ουσιαστικά μια ανακατανομή ισχύος.
Όποια περιφέρεια καταφέρει να διασυνδέσει τις πραγματικές της δυνατότητες με τις ευρωπαϊκές προτεραιότητες, θα μπορέσει να αποσπάσει αξιόλογο μερίδιο πόρων, αλλά και επιρροής. Οι υπόλοιπες απλά θα παρακολουθούν αυτές που προπορεύονται.
Ποιο λάθος επαναλαμβάνουμε;
Η Ελλάδα αντιμετώπισε διαχρονικά την Έξυπνη Εξειδίκευση κυρίως ως μια διοικητική υποχρέωση για την αξιοποίηση διαρθρωτικών πόρων. Στρατηγικά κείμενα συντάχθηκαν, διαβουλεύσεις έγιναν, προτεραιότητες καταγράφηκαν. Όμως σπάνια η S3 χρησιμοποιήθηκε ως πραγματικό εργαλείο επιλογής, ιεράρχησης και ρεαλιστικών επιλογών (ίσως και σκληρών αποφάσεων από την υποστήριξη της γενικής επιχειρηματικότητας στην πιο εξειδικευμένη).
Το αποτέλεσμα; Κατακερματισμένες & μικρής κλίμακας επενδύσεις, περιορισμένη ή ακόμη και απειροελάχιστη κλιμάκωση, ελάχιστη συμμετοχή σε στρατηγικά ευρωπαϊκά έργα μεσαίας και μεγάλης κλίμακας.
Η Ευρώπη σήμερα δεν χρειάζεται όλες τις περιφέρειες της που ενισχύουν «λίγο απ’ όλα, όλες τις ΜμΕ κάθε κλάδου». Χρειάζεται οικοσυστήματα που αλληλοσυμπληρώνονται, δημιουργούν κρίσιμη μάζα και διεκδικούν θέση σε κρίσιμες αλυσίδες αξίας. Χρειάζεται επιτέλους επιλογές με αυστηρή προτεραιοποίηση και όχι άλλα ευχολόγια ή διευρυμένες στρατηγικές σε κάθε κλάδο και τομέα της οικονομίας, για να μην δυσαρεστείται κανείς.
Από την απορρόφηση στην επιρροή
Η μεγάλη μετατόπιση στρατηγικής που συζητείται εδώ και αρκετούς πλέον μήνες στις Βρυξέλλες είναι σαφής:
η Έξυπνη Εξειδίκευση δεν πρέπει να είναι εργαλείο συνοχής. Πρέπει να γίνει πυλώνας βιομηχανικής πολιτικής.
Αυτό σημαίνει:
- πραγματική σύνδεση των περιφερειακών στρατηγικών με τις εθνικές προτεραιότητες,
- διαπεριφερειακές συμπράξεις σε κρίσιμες τεχνολογίες,
- στοχευμένες επενδύσεις με ευρωπαϊκή προστιθέμενη αξία,
- επιλογή συγγενών, πιο σύνθετων δραστηριοτήτων & όχι διασπορά πόρων.
Αν η Ελλάδα (και οι περιφέρειες της) δεν το καταλάβει εγκαίρως, θα περιοριστεί στον ρόλο του αποδέκτη πολιτικών που σχεδιάζουν άλλοι.
Η Δυτική Μακεδονία: Από πιλοτική περιφέρεια πράσινης μετάβασης, σε τι άραγε;
Η περιφέρεια δεν αποτελεί απλώς μια περιοχή που πλήττεται από την απολιγνιτοποίηση. Αποτελεί ένα καθαρό παράδειγμα του τι σημαίνει στρατηγική επιλογή.
Μπορεί να παραμείνει «περιφέρεια μετάβασης», ζητώντας διαρκώς αντισταθμιστικά μέτρα ή μπορεί να μετατραπεί σε περιφέρεια στρατηγικής επιρροής (τηρουμένων των αναλογιών μεγέθους και ΑΠΑ).
Διαθέτει ενεργειακή υποδομή, τεχνογνωσία, σταδιακά και πιο αξιόλογη πανεπιστημιακή βάση και κυρίως διαθέτει την (ίσως και τραυματική) εμπειρία δομικής αλλαγής.
Αν η περιφερειακή S3 ευθυγραμμιστεί σε πολύ μεγάλο βαθμό με καθαρή & πράσινη ενέργεια, αποθήκευση ενέργειας, κυκλική βιομηχανία και κρίσιμες πρώτες ύλες, η περιοχή μπορεί πραγματικά να ενταχθεί σε ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας που θα καθορίσουν την επόμενη δεκαετία.
Αν όμως συνεχίσει να λειτουργεί με λογική διάχυσης μικρών έργων χωρίς στρατηγικό βάθος, θα χάσει το όποιο ιστορικό παράθυρο ευκαιρίας είναι ακόμη ανοικτό.
Η πολιτική διάσταση για τη νέα S3
Η αναβάθμιση της S3 δεν είναι τεχνοκρατική υπόθεση. Είναι πλέον μια καθαρή πολιτική απόφαση. Προϋποθέτει:
- ιεράρχηση τομέων & κλάδων με θάρρος,
- αποδοχή ότι δεν μπορούν όλοι να χρηματοδοτηθούν με τον ίδιο τρόπο και ποσοστά που γινόταν εδώ και 25 χρόνια,
- διασύνδεση περιφερειακών και εθνικών στρατηγικών,
- σοβαρή συμμετοχή σε ευρωπαϊκά δίκτυα και στρατηγικές συμπράξεις.
Η Ευρώπη προχωρά σε ένα μοντέλο όπου οι πόροι θα κατευθύνονται σε έργα με σαφή στρατηγική συμβολή. Όχι απλώς σε «καλές ιδέες» ή έργα χαμηλής προστιθέμενης αξίας.
Το επίκαιρο ερώτημα είναι πλέον κρίσιμο:
Θέλουμε η Έξυπνη Εξειδίκευση στη Δυτική Μακεδονία να γίνει εργαλείο ισχύος;
Μπορούμε να κατευθύνουμε τις μεγαλύτερες ενισχύσεις σε κλάδους προστιθέμενης αξίας;
Το θέλουμε ή θα συνεχίζουμε να ενισχύουμε τους πολύ μικρούς & τους μικρομεσαίους με την ίδια ακριβώς λογική των τελευταίων ετών;
Η επιλογή δεν είναι τεχνική πλέον.
Είναι βαθιά πολιτική …
Καραμάρκος Κώστας
Σύμβουλος Στρατηγικής
Regio-CEI-AMI-Expert
