Οκτώ εισηγήσεις στο Τρανόβαλτο για ευρήματα, μνημεία και ιστορίες μιας περιοχής με πλούσιο αλλά λιγότερο γνωστό παρελθόν
Αρχαιολογικά δεδομένα που προέκυψαν από τις έρευνες των τελευταίων δεκαετιών, άγνωστα φορητά έργα εκκλησιαστικής ζωγραφικής, μνημεία, αλλά και ιστορίες τόπων που έχουν σχεδόν χαθεί από τη συλλογική μνήμη βρέθηκαν στο επίκεντρο της επιστημονικής ημερίδας για τα Καμβούνια, που πραγματοποιήθηκε την Κυριακή 27 Σεπτεμβρίου στο Γυμνάσιο Τρανοβάλτου.
Με τίτλο «Άγνωστα μνημεία, ζωντανή μνήμη: οι αρχαιότητες των Καμβουνίων αποκαλύπτονται», η ημερίδα διοργανώθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Κοζάνης, με την υποστήριξη του Δήμου Σερβίων, στο πλαίσιο των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς 2026. Μέσα από οκτώ διαφορετικές εισηγήσεις επιχειρήθηκε ουσιαστικά να συνδεθούν τα κομμάτια μιας μακράς ιστορικής διαδρομής, από την προϊστορία έως τους νεότερους χρόνους.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε η παρουσίαση της Δρ Αρχαιολόγου Γεωργίας Καραμήτρου-Μεντεσίδη, Επίτιμης Προϊσταμένης του Υπουργείου Πολιτισμού, η οποία επέστρεψε στις σωστικές ανασκαφές των δεκαετιών 2000–2010 στην Ελάτη και στον μέσο ρου του Αλιάκμονα. Οι έρευνες είχαν πραγματοποιηθεί την περίοδο κατά την οποία ήταν Προϊσταμένη της Λ΄ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων, στο πλαίσιο της κατασκευής του Υδροηλεκτρικού Έργου Μέσου Αλιάκμονα – Ιλαρίωνα της ΔΕΗ. Η εισήγησή της επικεντρώθηκε στην ιστορία της διάσωσης αλλά και της απώλειας σημαντικών αρχαιολογικών καταλοίπων, σε μια περιοχή της οποίας το ιστορικό τοπίο μεταβλήθηκε από τις σύγχρονες παρεμβάσεις.
Στις νεότερες αρχαιολογικές έρευνες των Καμβουνίων αναφέρθηκε η Προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κοζάνης, Δρ Αρετή Χονδρογιάννη-Μετόκη. Παρουσίασε αποτελέσματα από την επιφανειακή και ανασκαφική έρευνα της τελευταίας δεκαπενταετίας στα λιγνιτωρυχεία της ΛΑΡΚΟ και του Προσηλίου της ΜΕ.Τ.Ε. Α.Ε., καθώς και στο φυσικό πέρασμα του Σαρανταπόρου, με στοιχεία που φωτίζουν πτυχές της αρχαίας κατοίκησης στην περιοχή.
Μια συνολική διαδρομή μέσα στον χρόνο παρουσίασε ο αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κοζάνης Λάμπρος Μαστρογιαννόπουλος, ακολουθώντας την ανθρώπινη παρουσία και δραστηριότητα στα Καμβούνια από την προϊστορία μέχρι τους νεότερους χρόνους.
Η ημερίδα δεν περιορίστηκε, ωστόσο, στην αρχαιολογική έρευνα. Η γεωλόγος MSc Άννα Μπατσή, Επιστημονική Υπεύθυνη του Παγκόσμιου Γεωπάρκου UNESCO Γρεβενών – Κοζάνης, παρουσίασε τη θέση των Μπουχαρίων και των Νοχταρίων Καμβουνίων στο γεωλογικό και πολιτιστικό περιβάλλον του Γεωπάρκου, εξετάζοντας τις δυνατότητες σύνδεσης της φυσικής και πολιτιστικής κληρονομιάς με την αειφόρο ανάπτυξη.
Άγνωστα έργα και η μνήμη της Πάδης
Στη δεύτερη συνεδρία, το ενδιαφέρον στράφηκε περισσότερο στη βυζαντινή και μεταβυζαντινή κληρονομιά. Ο Δρ Βυζαντινής Αρχαιολογίας Κώστας Κατσίκης παρουσίασε τη μνημειακή ζωγραφική των Καμβουνίων κατά τον 16ο και 17ο αιώνα και τα σημαντικότερα σωζόμενα παραδείγματά της.
Ο Δρ Αρχαιολόγος Θεοχάρης Τσάμπουρας, Αναπληρωτής Προϊστάμενος του Βυζαντινού και Μεταβυζαντινού Τμήματος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κοζάνης, παρουσίασε άγνωστα έως σήμερα φορητά έργα εκκλησιαστικής ζωγραφικής από τα Καμβούνια, προσθέτοντας νέα στοιχεία για την καλλιτεχνική παραγωγή και τα ζωγραφικά συνεργεία που δραστηριοποιήθηκαν στην περιοχή.
Στο προσκήνιο ήρθε και η Πάδη, ένας τόπος που σήμερα έχει σχεδόν λησμονηθεί. Η ιστορικός Γεωργία Λαζαρίδου ανασύνθεσε την ιστορική της διαδρομή μέσα από αρχειακές πηγές, προφορικές μαρτυρίες και τοπικές παραδόσεις.
Μια διαφορετική πλευρά της τοπικής ιστορίας παρουσίασε ο διπλωματούχος Μηχανικός Περιβάλλοντος και πτυχιούχος Βαλκανικών Σπουδών Νίκος Σταμκόπουλος, εξετάζοντας τους ναούς ως πηγές πληροφοριών για τις επιδημίες του παρελθόντος και ειδικότερα για τα επεισόδια πανούκλας στα Καμβούνια, μέσα από τη διασταύρωση ιστορικών και λαογραφικών δεδομένων.
Αφορμή για τον αρχικό σχεδιασμό μιας εκδήλωσης αφιερωμένης στα Καμβούνια αποτέλεσε, σύμφωνα με την Εφορεία, πρόταση του Αχιλλέα Ντοβόλη με αφορμή τη συμπλήρωση 300 χρόνων από την ανέγερση των ναών της Αγίας Παρασκευής στην Πάδη, την Ελάτη και το Τρανόβαλτο.
Στις εργασίες παραβρέθηκε και ο Δήμαρχος Σερβίων Χρήστος Ελευθερίου, ο οποίος προλόγισε την ημερίδα. Τη δεύτερη συνεδρία προλόγισε η Αναπληρώτρια Προϊσταμένη της Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης Ελένη Μαργαρίτη, παρουσιάζοντας παράλληλα την έκδοση της Βιβλιοθήκης για τους ναούς των Καμβουνίων, έργο του Κώστα Κατσίκη. Στη διοργάνωση συνέβαλαν ακόμη η Αντιδήμαρχος Καμβουνίων Θεοδώρα Αγοραστού και ο Πρόεδρος της Κοινότητας Τρανοβάλτου Νίκος Βαρσαμόπουλος, ενώ την ευθύνη της διοργάνωσης από την πλευρά της Εφορείας είχε ο Θεοχάρης Τσάμπουρας.
Η ημερίδα εντάχθηκε στη φετινή θεματική των Ευρωπαϊκών Ημερών Πολιτιστικής Κληρονομιάς, «Κληρονομιά σε κίνδυνο: αναβίωση, ανθεκτικότητα, αναστοχασμός». Κυρίως, όμως, συγκέντρωσε σε μία ημέρα ένα μεγάλο μέρος της γνώσης που έχει παραχθεί για μια περιοχή της Π.Ε. Κοζάνης η οποία, παρά τα μνημεία και τα αρχαιολογικά δεδομένα που διαθέτει, παραμένει λιγότερο γνωστή στο ευρύ κοινό. Οι συζητήσεις που ακολούθησαν τις εισηγήσεις έδειξαν και το ενδιαφέρον των ίδιων των κατοίκων για το τι έχει σωθεί, τι έχει χαθεί και τι μπορεί ακόμη να αναδειχθεί από την ιστορία των Καμβουνίων.
