Η Δίκαιη Μετάβαση στη Δυτική Μακεδονία δεν μπορεί να κριθεί μόνο από το ύψος των χρηματοδοτήσεων, τον αριθμό των επενδυτικών σχεδίων ή την εγκατάσταση νέων ενεργειακών υποδομών. Θα κριθεί κυρίως από το αν δημιουργεί πραγματικές δυνατότητες εργασίας, επιχειρηματικής δραστηριότητας και οικονομικής ανεξαρτησίας για το σύνολο της τοπικής κοινωνίας.
Σε αυτή τη συζήτηση, η γυναικεία επιχειρηματικότητα δεν είναι ένα ειδικό ζήτημα κοινωνικής πολιτικής. Είναι κεντρικό θέμα περιφερειακής ανάπτυξης, αξιοποίησης του ανθρώπινου δυναμικού και ανθεκτικότητας της οικονομίας.
Τι ισχύει σήμερα στην Ευρώπη
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, οι γυναίκες εξακολουθούν να υποεκπροσωπούνται στην επιχειρηματικότητα. Εκτιμάται ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση θα μπορούσε να έχει περίπου 7,5 εκατομμύρια περισσότερους επιχειρηματίες, εάν όλες οι κοινωνικές ομάδες συμμετείχαν στην επιχειρηματικότητα με την ίδια ένταση με τους άνδρες ηλικίας 30–49 ετών. Περίπου το 73% αυτών των «ελλειπόντων επιχειρηματιών» είναι γυναίκες. Το χάσμα δεν οφείλεται σε έλλειψη ικανότητας, φιλοδοξίας ή δημιουργικότητας. Συνδέεται με διαχρονικά εμπόδια στην πρόσβαση στη χρηματοδότηση, στα επιχειρηματικά δίκτυα, στην πληροφόρηση, στην καινοτομία, στις αγορές και στις υπηρεσίες φροντίδας.
Δυτική Μακεδονία: η πρόκληση είναι ακόμη μεγαλύτερη
Στη Δυτική Μακεδονία το ζήτημα είναι ακόμη πιο κρίσιμο. Η περιοχή βρίσκεται σε μια ταχεία διαδικασία οικονομικού και παραγωγικού μετασχηματισμού, με υποχώρηση παραδοσιακών δραστηριοτήτων, πίεση στην απασχόληση, δημογραφική συρρίκνωση και έντονη ανάγκη για νέες επιχειρήσεις και νέες θέσεις εργασίας. Αν ένα σημαντικό μέρος του ανθρώπινου δυναμικού της περιφέρειας δεν έχει ισότιμη πρόσβαση στις νέες ευκαιρίες, η μετάβαση δεν μπορεί να είναι ούτε δίκαιη ούτε αποτελεσματική.
Όχι μόνο περισσότερες, αλλά και βιώσιμες επιχειρήσεις
Η πολιτική για τη γυναικεία επιχειρηματικότητα συχνά εξαντλείται στην ενθάρρυνση για την ίδρυση μιας μικρής επιχείρησης. Αυτό είναι αναγκαίο, αλλά δεν αρκεί. Η πραγματική πρόκληση είναι να διαμορφωθεί ένα περιβάλλον στο οποίο μια γυναίκα μπορεί:
- να αναγνωρίσει μια επιχειρηματική ευκαιρία,
- να αποκτήσει τις αναγκαίες δεξιότητες,
- να εξασφαλίσει χρηματοδότηση,
- να ξεκινήσει την επιχείρησή της,
- να αντέξει στα πρώτα δύσκολα χρόνια,
- να καινοτομήσει,
- να προσλάβει προσωπικό,
- να διευρύνει τις αγορές της,
- να εξάγει και να αναπτυχθεί.
Η Δυτική Μακεδονία χρειάζεται, επομένως, να περάσει από τη λογική της μεμονωμένης επιδότησης σε ένα ολοκληρωμένο περιφερειακό οικοσύστημα υποστήριξης της γυναικείας επιχειρηματικότητας.
Δεν αρκεί ένα σεμινάριο, μια εκδήλωση δικτύωσης ή μία πρόσκληση χρηματοδότησης. Χρειάζεται μια συνεχής διαδρομή υποστήριξης, από την πρώτη επιχειρηματική ιδέα έως την ανάπτυξη και την εξωστρέφεια και εν τέλεςι της μεγέθυνσης της επιχείρησης.
Οι νέοι τομείς της μετάβασης πρέπει να είναι ανοιχτοί στις γυναίκες
Η νέα οικονομία της Δυτικής Μακεδονίας αρχίζει να διαμορφώνεται γύρω από πεδία όπως η καθαρή ενέργεια, η κυκλική οικονομία και η αγροδιατροφή, αλλά και ο βιώσιμος τουρισμός, ο πολιτισμός, η κοινωνική οικονομία και οι υπηρεσίες φροντίδας.
Οι ευκαιρίες αυτές, όμως, δεν είναι αυτομάτως προσβάσιμες σε όλους. Οι γυναίκες παραμένουν λιγότερο παρούσες σε τεχνολογικά και ενεργειακά επαγγέλματα και γενικότερα στα πεδία STEM. Την ίδια στιγμή, επιχειρήσεις σε τομείς όπου η γυναικεία παρουσία είναι ισχυρότερη αντιμετωπίζονται συχνά ως χαμηλότερης αναπτυξιακής δυναμικής, ακόμη και όταν έχουν δυνατότητες καινοτομίας, εξωστρέφειας και δημιουργίας θέσεων εργασίας.
Η περιφερειακή πολιτική χρειάζεται να αποφύγει δύο λάθη:
Το πρώτο είναι να κατευθύνει τις γυναίκες αποκλειστικά σε παραδοσιακές δραστηριότητες μικρής κλίμακας.
Το δεύτερο είναι να σχεδιάζει νέες επενδυτικές και επιχειρηματικές ευκαιρίες χωρίς να εξετάζει ποιοι μπορούν στην πράξη να συμμετάσχουν και με ποιους όρους.
Η μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών στην πράσινη ενέργεια, στην ψηφιακή επιχειρηματικότητα, στην τεχνολογία τροφίμων, στις δημιουργικές βιομηχανίες, στην κυκλική οικονομία και στις νέες υπηρεσίες δεν είναι απλώς ένας στόχος ισότητας. Είναι μια ακόμη αναπτυξιακή ανάγκη.
Η χρηματοδότηση δεν είναι ουδέτερη. Η πρόσβαση σε αυτή παραμένει ένα από τα σημαντικότερα εμπόδια. Οι γυναίκες έχουν συχνά μικρότερη δυνατότητα παροχής εγγυήσεων, λιγότερα περιουσιακά στοιχεία και πιο περιορισμένη πρόσβαση σε επενδυτικά δίκτυα και χρηματοοικονομική πληροφόρηση. Το πρόβλημα γίνεται εντονότερο όταν μια επιχείρηση επιχειρεί να περάσει από το αρχικό στάδιο στην ανάπτυξη και τη μεγέθυνση.
Η Δίκαιη Μετάβαση διαθέτει ακόμη κάποια σημαντικά χρηματοδοτικά εργαλεία. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι μόνο πόσα χρήματα διατίθενται, αλλά ποιοι τελικά μπορούν να τα αξιοποιήσουν, με βάση το επιχειρηματικό προφίλ και τις πραγματικές δυνατότητες της περιφέρειας.
Οι προσκλήσεις ενίσχυσης επιχειρήσεων της τρέχουσας περιόδου αξίζει να εξεταστούν και από αυτή την οπτική: ποια είναι η πραγματική συμμετοχή των γυναικών, ποια τα ποσοστά έγκρισης και απόρριψης, ποια ποσά χρηματοδότησης λαμβάνουν, ποιες απαιτήσεις ιδιωτικής συμμετοχής και εγγυήσεων αντιμετωπίζουν, αν έχουν πρόσβαση σε συμβουλευτική και τεχνική υποστήριξη και, τελικά, πώς εξελίσσονται οι επιχειρήσεις τους μετά την ολοκλήρωση της χρηματοδότησης.
Παράλληλα, χρειάζονται πιο ευέλικτα εργαλεία, που συχνά μένουν στο επίπεδο του σχεδιασμού και δεν φτάνουν στις ίδιες τις προσκλήσεις: μικροχρηματοδοτήσεις, εγγυήσεις, επιχειρηματικά κουπόνια, υποστήριξη επενδυτικής ετοιμότητας και σύνδεση με χρηματοπιστωτικούς φορείς. Η χρηματοδότηση πρέπει να συνοδεύεται από ουσιαστική καθοδήγηση, mentoring και πρακτική υποστήριξη. Μέχρι σήμερα αυτά τα στοιχεία είτε απουσιάζουν είτε εφαρμόζονται αποσπασματικά.
Η φροντίδα είναι και αναπτυξιακή υποδομή
Ένα από τα πιο υποτιμημένα εμπόδια είναι ο διαθέσιμος χρόνος. Η προετοιμασία μιας επιχειρηματικής ιδέας, η αναζήτηση χρηματοδότησης και η υλοποίησή της απαιτούν χρόνο και συνέπεια. Οι υποχρεώσεις φροντίδας παιδιών, ηλικιωμένων ή άλλων εξαρτώμενων μελών της οικογένειας περιορίζουν τη δυνατότητα πολλών γυναικών να παρακολουθήσουν προγράμματα κατάρτισης, να συμμετάσχουν σε επιχειρηματικές συναντήσεις, να δικτυωθούν και να αφιερώσουν τον χρόνο που χρειάζεται για να αναπτύξουν μια επιχείρηση.
Γι’ αυτό οι δομές φροντίδας δεν αποτελούν μόνο κοινωνική υπηρεσία. Μπορούν να λειτουργήσουν και ως αναπτυξιακή υποδομή, διευρύνοντας στην πράξη τη δυνατότητα συμμετοχής στην οικονομική ζωή.
Τα προγράμματα επιχειρηματικής υποστήριξης στη Δυτική Μακεδονία χρειάζεται να προσφέρουν ευέλικτα ωράρια, υβριδική συμμετοχή και δυνατότητα προσωρινής διακοπής και επανένταξης.
Μια επιχειρηματική πολιτική που αγνοεί τις πραγματικές συνθήκες της καθημερινής ζωής μπορεί να είναι τυπικά ανοιχτή σε όλους, αλλά στην πράξη να αποκλείει πολλούς.
Από τη δημιουργία στην ανάπτυξη και την εξωστρέφεια
Η περιφερειακή πολιτική δεν πρέπει να μετρά μόνο πόσες νέες γυναικείες επιχειρήσεις δημιουργήθηκαν. Πρέπει να παρακολουθεί πόσες επιβίωσαν, πόσες αύξησαν τον κύκλο εργασιών τους, πόσες δημιούργησαν θέσεις εργασίας, πόσες εισήγαγαν νέα προϊόντα ή υπηρεσίες, πόσες συνεργάστηκαν με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας, πόσες εντάχθηκαν σε clusters και δίκτυα, πόσες απέκτησαν πρόσβαση σε δημόσιες συμβάσεις και πόσες εξήγαγαν ή μπήκαν σε νέες αγορές.
Η ανάπτυξη μιας επιχείρησης απαιτεί όχι μόνο κεφάλαια, αλλά και πρόσβαση σε έρευνα, τεχνολογία, επιχειρηματικές συνεργασίες, αγορές και διεθνή δίκτυα. Οι γυναίκες επιχειρηματίες της περιοχής πρέπει να συνδεθούν ουσιαστικά με τα εργαλεία της περιφερειακής Στρατηγικής Έξυπνης Εξειδίκευσης και όχι να αντιμετωπίζονται ως μια ξεχωριστή κατηγορία περιορισμένης εμβέλειας.
Συνάντηση γυναικών επιχειρηματιών – Κοζάνη Ιούλιος 2026 (εφ. Χρόνος Κοζάνης)
Ένα περιφερειακό σχέδιο με μετρήσιμες δεσμεύσεις
Η Δυτική Μακεδονία θα μπορούσε να διαθέτει ένα συνεκτικό σχέδιο δράσης που να λειτουργεί ως πρακτικός οδηγός και αναπτυξιακό εργαλείο, συνδέοντας τη γυναικεία επιχειρηματικότητα με τη Δίκαιη Μετάβαση, τη Στρατηγική Έξυπνης Εξειδίκευσης, τις πολιτικές απασχόλησης και δεξιοτήτων και τα προγράμματα στήριξης των μικρομεσαίων επιχειρήσεων.
Ένα τέτοιο σχέδιο θα μπορούσε να στηριχθεί σε πέντε άξονες:
Πρώτον, εξέταση όλων των περιφερειακών εργαλείων επιχειρηματικότητας, καινοτομίας και απασχόλησης με βάση τη διάσταση του φύλου.
Δεύτερον, δημιουργία μιας ενιαίας διαδρομής υποστήριξης μέσω των υφιστάμενων δομών, από την ενημέρωση και την ανάπτυξη της ιδέας έως τη χρηματοδότηση, την καινοτομία και την εξωστρέφεια.
Τρίτον, ουσιαστικότερη σύνδεση των γυναικείων επιχειρήσεων με το Πανεπιστήμιο, τα επιμελητήρια, τους επιχειρηματικούς φορείς, τους δήμους, τις δομές καινοτομίας και τα ευρωπαϊκά δίκτυα.
Τέταρτον, ενίσχυση της συμμετοχής κοριτσιών και γυναικών στα STEM, στις πράσινες τεχνολογίες, στην επιχειρηματικότητα και σε θέσεις οικονομικής ευθύνης.
Πέμπτον, συστηματική συλλογή και δημοσιοποίηση στοιχείων ανά φύλο για τις αιτήσεις, τις εγκρίσεις, τη χρηματοδότηση, την επιχειρηματική επιβίωση και την ανάπτυξη.
Χωρίς πρόσφατα δεδομένα, η στρατηγική μένει σε μεγάλο βαθμό στη θεωρία. Με δεδομένα και μετρήσιμους στόχους, μπορεί να αξιολογείται και, κυρίως, να βελτιώνεται.
Η Δίκαιη Μετάβαση χρειάζεται όλο το ανθρώπινο δυναμικό της περιοχής
Η περιφέρεια δεν έχει την πολυτέλεια να αφήσει ανεκμετάλλευτο το επιχειρηματικό δυναμικό των γυναικών της. Σε μια περίοδο όπου χρειάζονται νέες ιδέες, νέες επιχειρήσεις, καινοτομία και θέσεις εργασίας, κάθε εμπόδιο που αποκλείει ικανές γυναίκες αποτελεί απώλεια για το σύνολο της περιφερειακής οικονομίας.
Ο στόχος δεν είναι να δημιουργηθεί μια παράλληλη επιχειρηματική πολιτική «ειδικά για γυναίκες». Είναι να διασφαλιστεί ότι η βασική αναπτυξιακή πολιτική της περιοχής λειτουργεί δίκαια, είναι πραγματικά προσβάσιμη και δίνει ίσες δυνατότητες συμμετοχής και ανάπτυξης.
Η επιτυχία της μετάβασης θα φανεί όταν μια γυναίκα από την Κοζάνη, την Πτολεμαΐδα, τη Φλώρινα, τα Γρεβενά ή έναν μικρότερο οικισμό θα μπορεί να μετατρέψει μια ιδέα σε βιώσιμη επιχείρηση, να βρει χρηματοδότηση, να συνδεθεί με την καινοτομία, να αποκτήσει πρόσβαση σε αγορές και να αναπτυχθεί χωρίς να εμποδίζεται από στερεότυπα, αόρατους αποκλεισμούς ή την έλλειψη κατάλληλων υποδομών.
Αυτό δεν είναι απλώς πολιτική ισότητας.
Είναι ουσιαστική περιφερειακή πολιτική.
Και αποτελεί προϋπόθεση για μια πραγματικά Δίκαιη Μετάβαση.
Κώστας Καραμάρκος
Σύμβουλος Στρατηγικής
