Γράφει ο Κώστας Καραμάρκος *
Τι σημαίνει η νέα στρατηγική & ο νέος ευρωπαϊκός προϋπολογισμός για την Ελλάδα & τη Δυτική Μακεδονία …
Η συζήτηση για τον νέο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό 2028–2034 δεν είναι μια ακόμη τεχνική διαπραγμάτευση στις Βρυξέλλες. Είναι μια πολιτική επιλογή που θα καθορίσει αν η Ευρώπη θα συνεχίσει να επενδύει στις περιφέρειες – ή αν θα μετακινηθεί προς ένα πιο συγκεντρωτικό μοντέλο ανάπτυξης.
Ένα πολύ κρίσιμο ερώτημα απασχολεί ήδη από το 2024 τους ανθρώπους που ασχολούνται με την πολιτική συνοχής: θα συνεχίσει η Ευρωπαϊκή Ένωση να επενδύει στις περιφέρειες και στις πραγματικές οικονομίες τους ή θα μετακινηθεί προς ένα πιο συγκεντρωτικό μοντέλο, όπου οι αποφάσεις θα λαμβάνονται κυρίως σε εθνικό επίπεδο, όπως και η διαχείριση των ευρωπαϊκών πόρων;
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο καταγράφεται πλήθος φωνών και φορέων που πραγματικά προειδοποιεί για ακριβώς γι’ αυτόν τον κίνδυνο. Υποστηρίζεται ότι η νέα στρατηγική και η αρχιτεκτονική του προϋπολογισμού, όπως θεσμικά προτείνεται μέχρι σήμερα, μπορεί να αποδυναμώσει δραματικά τη βασική αρχή που έκανε την ευρωπαϊκή πολιτική συνοχής επιτυχημένη: την ανάπτυξη με βάση τις ιδιαιτερότητες κάθε περιφέρειας.
Η Ευρώπη έχει περάσει την τελευταία δεκαετία οικοδομώντας ένα μοντέλο πολιτικής που συνδέει την καινοτομία με τις πραγματικές δυνατότητες των περιφερειών. Στην καρδιά αυτού του μοντέλου βρίσκονται οι Στρατηγικές Έξυπνης Εξειδίκευσης (Smart Specialisation – S3), οι οποίες επιτρέπουν στις περιφέρειες να εντοπίζουν τα συγκριτικά τους πλεονεκτήματα, να κινητοποιούν επιχειρήσεις και ερευνητικά ιδρύματα και να σχεδιάζουν επενδύσεις με πραγματικό οικονομικό αντίκτυπο.
Παρά τις αδυναμίες εφαρμογής σε αρκετές περιπτώσεις, οι στρατηγικές αυτές συνέβαλαν στη δημιουργία νέων περιφερειακών οικοσυστημάτων καινοτομίας και στην ανάπτυξη διαπεριφερειακών συνεργασιών σε τομείς όπως η πράσινη ενέργεια και οι ψηφιακές τεχνολογίες.
Όμως χάρη σε αυτές τις στρατηγικές δημιουργήθηκαν αρκετά νέα περιφερειακά οικοσυστήματα καινοτομίας, αναπτύχθηκαν διαπεριφερειακές συνεργασίες και διαμορφώθηκαν αξιόλογες ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας σε κρίσιμους τομείς όπως η πράσινη ενέργεια, οι ψηφιακές τεχνολογίες και η βιομηχανική – πράσινη μετάβαση. Με άλλα λόγια, η ευρωπαϊκή ανταγωνιστικότητα δεν χτίστηκε από πάνω προς τα κάτω, αλλά από κάτω προς τα πάνω την τελευταία δεκαετία με πιο συστηματικό τρόπο.
Τι καταγράφεται σήμερα, στις αρχές σχετικά του 2026:
Το μοντέλο βρίσκεται υπό σαφή αμφισβήτηση & αναμόρφωση.
Η πρόταση για τα νέα Εθνικά και Περιφερειακά Σχέδια Εταιρικής Σχέσης μεταφέρει μεγάλο μέρος της στρατηγικής ευθύνης στα κράτη-μέλη. Παρουσιάζεται ως απλοποίηση της διαχείρισης των ευρωπαϊκών πόρων, αλλά στην πραγματικότητα κινδυνεύει να οδηγήσει σε επανασυγκέντρωση αποφάσεων και σε σημαντικό περιορισμό της περιφερειακής διάστασης της ευρωπαϊκής πολιτικής ανάπτυξης.
Για την Ελλάδα, αυτή η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα στηρίζεται διαχρονικά στην πολιτική συνοχής για να μειώσει τις περιφερειακές ανισότητες και να στηρίξει την παραγωγική ανασυγκρότηση των περιοχών της. Από τη Θράκη μέχρι την Κρήτη, και από την Ήπειρο μέχρι το Αιγαίο, οι περιφέρειες δεν έχουν τις ίδιες ανάγκες ούτε τα ίδια αναπτυξιακά εργαλεία. Η ιδέα ότι μια οριζόντια εθνική στρατηγική μπορεί να αντικαταστήσει τον περιφερειακό σχεδιασμό & την υλοποίηση δράσεων με αποφάσεις & επιλογές της κάθε περιφέρειας είναι απλώς λανθασμένη.
Υπάρχει όμως μια πολύ μικρή περιφέρεια που δίνει ένα στίγμα γιατί η Ευρώπη χρειάζεται ισχυρή περιφερειακά προσανατολισμένη πολιτική, και αυτή είναι η Δυτική Μακεδονία. Είναι η πρώτη ευρωπαϊκή πρώην λιγνιτική περιφέρεια που καλείται να επαναπροσδιορίσει το οικονομικό της μοντέλο μέσα σε λιγότερο από μία δεκαετία.
Η περιφέρεια βιώνει τον πιο βαθύ & δριμύ παραγωγικό μετασχηματισμό στην Ελλάδα των τελευταίων δεκαετιών. Η απολιγνιτοποίηση δεν είναι μόνο ενεργειακή πολιτική· είναι μια συνολική οικονομική και κοινωνική μετάβαση. Η Δυτική Μακεδονία αναγκάζεται μέσα σε λίγα χρόνια να αντικαταστήσει ένα οικονομικό μοντέλο που διαμορφώθηκε επί 70 χρόνια.
Αυτό δεν μπορεί προφανώς να γίνει με αποσπασματικά έργα ή με γενικές εθνικές κατευθύνσεις. Χρειάζεται στρατηγική εξειδίκευση, ισχυρό περιφερειακό σχεδιασμό & μηχανισμό υλοποίησης, σημαντική βούληση από πολίτες και επιχειρήσεις και ταυτόχρονα ισχυρή σύνδεση με ευρωπαϊκές πολιτικές καινοτομίας.
Έχει ειπωθεί επανειλημμένα πως η Δυτική Μακεδονία μπορεί να εξελιχθεί σε ένα ευρωπαϊκό εργαστήριο πράσινης βιομηχανικής μετάβασης: σε κόμβο καθαρής ενέργειας, αποθήκευσης, κυκλικής οικονομίας, βιομηχανικών υλικών και αγροδιατροφικής καινοτομίας. Όμως για να συμβεί αυτό, η περιφέρεια πρέπει να παραμείνει στο ενδιαφέρον των επενδυτικών αποφάσεων και όχι στο ενδεχόμενο περιθώριο (λόγω μικρών μεγεθών & συρρίκνωσης) ενός συνολικού εθνικού σχεδιασμού.
Αν τελικά η νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική περιορίσει τον ρόλο των περιφερειών, η μεγαλύτερη ζημιά δεν θα είναι η απώλεια πόρων. Θα είναι η απώλεια στρατηγικής κατεύθυνσης εδρασμένη σε περιφερειακό σχεδιασμό & μηχανισμούς υλοποίησης. Περιφέρειες όπως η Δυτική Μακεδονία χρειάζονται συντονισμό πολιτικών – ενέργειας, καινοτομίας, βιομηχανίας, δεξιοτήτων – όχι αποσπασματική χρηματοδότηση & πιεστικά χρονοδιαγράμματα. Αλλιώς θα συρρικνωθούν κι άλλο, και μάλιστα σε πολύ σύντομους χρόνους.
Η Ευρώπη βρίσκεται μπροστά σε μια νέα περίοδο γεωπολιτικού ανταγωνισμού, τεχνολογικής μετάβασης και ενεργειακής αναδιάρθρωσης. Σε αυτό το περιβάλλον, η πραγματική της δύναμη δεν βρίσκεται μόνο στα μεγάλα κράτη ή στις μεγάλες πόλεις. Βρίσκεται στη διαφοροποίηση και στη δυναμική των περιφερειών της.
Αν η Ευρωπαϊκή Ένωση θέλει πραγματικά να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητά της, πρέπει να συνεχίσει να επενδύει στα περιφερειακά οικοσυστήματα εφαρμόσιμης στρατηγικής & καινοτομίας. Διαφορετικά, κινδυνεύει να αποδυναμώσει ένα από τα σημαντικότερα συγκριτικά της πλεονεκτήματα.
Η επιλογή φαίνεται πως είναι ξεκάθαρη: είτε η Ευρώπη θα επενδύσει σε ένα μέλλον που χτίζεται από τις περιφέρειες προς το κέντρο, είτε θα περιορίσει το ίδιο το αναπτυξιακό της δυναμικό …
*Κώστας Καραμάρκος – Σύμβουλος Στρατηγικής, Συνιδρυτής ΙΔΜΕλ, Project Manager Έργου SIJMA
