Εισαγωγή: Στη δημοσίευση της ΔΕΗ ΑΕ στις 24/6/2026 με τίτλο: «Από τους αποσυρμένους εκσκαφείς στο mega data center της ΔΕΗ: Η αλήθεια για την απολιγνιτοποίηση και το αναπτυξιακό μέλλον της Δυτικής Μακεδονίας», αναφέρονται, μεταξύ άλλων, τα εξής:
«Η παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη έχει καταστεί πλέον εξαιρετικά ασύμφορη, κυρίως λόγω του κόστους των δικαιωμάτων εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα…. Ακόμα και η υπερσύγχρονη μονάδα «Πτολεμαΐδα V συμμετέχει ελάχιστα στην παραγωγή ενέργειας ακριβώς επειδή το κόστος λειτουργίας της την καθιστά μη ανταγωνιστική… Η εταιρεία πρωτοστατεί με δύο εμβληματικά έργα αντλησιοταμίευσης στη Δ. Μακεδονία, συγκεκριμένα στην Καρδιά και στο Νότιο Πεδίο, τα οποία λειτουργούν ως «φυσικοί συσσωρευτές» ενέργειας μακράς διάρκειας. Μέχρι σήμερα, έχουν αποκατασταθεί πλήρως πάνω από 80.000 στρέμματα πρώην λιγνιτωρυχείων. Από αυτά, περίπου 55.000 στρέμματα παραχωρούνται σταδιακά στο Ελληνικό Δημόσιο μέσω της εταιρείας ΜΕΤΑΒΑΣΗ Α.Ε., προκειμένου να αποδοθούν για άλλες χρήσεις προς όφελος της τοπικής κοινωνίας.
Έχει ήδη ξεκινήσει η μετατροπή της μονάδας «Πτολεμαΐδα V» σε μια καθαρή μονάδα φυσικού αερίου συνδυασμένου κύκλου…. H πιο σημαντική εξέλιξη για την επόμενη μέρα της Δυτικής Μακεδονίας είναι η απόφαση της ΔΕΗ να ξεκινήσει εντός του έτους την κατασκευή ενός Mega Data Center στην περιοχή». Με τα πιο πάνω, η ιδιωτική ΔΕΗ ΑΕ επιχειρεί φυγή προς τα εμπρός για να καλύψει τη γυμνή αλήθεια, ότι η πρόωρη και βίαιη απολιγνιτοποίηση της χώρας που εξυπηρετεί τα συμφέροντα του μπλοκ παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας (Η.Ε.) από εισαγόμενο φυσικό αέριο (φ.α.), αποσάθρωσε την οικονομία και την κοινωνία της Δ. Μακεδονίας, αφού:
α) Σημειώθηκε μισθολογική επιδείνωση σε όρους απόκλισης από το μέσο όρο (μ.ο.) της Ε.Ε.-27, κατρακυλώντας 78 θέσεις στην ευρωπαϊκή κατάταξη, από την 143η θέση το 2009 στην 221η θέση το 2022 ανάμεσα σε 237 περιφέρειες και με φανερές προοπτικές συνέχισης της χειροτέρευσης.
Συγκεκριμένα, μειώθηκε το κατά κεφαλή ΑΕΠ σε όρους αγοραστικής δύναμης ως προς το μ.ο. της Ε.Ε.-27, από 85% το 2009 σε 48% το 2024, ενώ της Αττικής διατηρήθηκε στα ίδια επίπεδα, 95% και 94%, αντίστοιχα. Επισημαίνεται, ότι στην 30ετία 1980 – 2010 η λιγνιτοενεργειακή δραστηριότητα στον άξονα Κοζάνη – Πτολ/δα – Αμύνταιο – Φλώρινα συνέβαλλε πάνω από 30% συνολικά στο ΑΕΠ της περιφέρειας της Δ. Μακεδονίας.
β) Αποδιαρθρώθηκε ο κοινωνικός ιστός με τη μείωση του πληθυσμού της ~11% στην πρόσφατη 10ετία, τη μεγαλύτερη στην Ελλάδα και με τις (ανα)παραγωγικές ηλικίες, δηλ. τους νέους, να μεταναστεύουν για ανεύρεση εργασίας στο εσωτερικό ή και στο εξωτερικό. Ήδη, στη 2ετία 2020 – 22 σημειώθηκε στη Δ. Μακεδονία δείκτης 2,4 θανάτων ανά γέννηση, ο μεγαλύτερος στην Ελλάδα που είχε μέσο δείκτη 1,68. Οι εξελίξεις αυτές ήταν προβλέψιμες, ήδη, από τον ΟΚΤ. 2019, (σχετ. Νο 10, παρ.2.6).
Από τα νέα έργα της ΔΕΗ, που είναι στατικές εγκαταστάσεις και θα απασχολούν ελάχιστο προσωπικό, ωφελείται πρώτιστα το μπλοκ του φ.α., η γερμανική εταιρία RWE με την εγκατάσταση μεγαΦ/Β πάρκου στο ορυχείο Αμυνταίου (ΟΠΑ) και οι εταιρίες κολοσσοί των Big Tech, εάν και εφόσον υλοποιηθεί η εγκατάσταση Mega Data Center στο χώρο του ΑΗΣ Αγ. Δημητρίου (ΑΗΣΑΔ). Αντίθετα, επιδεινώνονται οι προοπτικές για τους δυτικομακεδόνες, όπως εξηγείται αναλυτικά στη συνέχεια του παρόντος κειμένου.
Ιστορικό: Σε συμμόρφωση με οδηγίες της Ε.Ε. για τον περιορισμό των εκπομπών ρύπων από την καύση λιγνίτη στους ατμοηλεκτρικούς σταθμούς (ΑΗΣ) στη Δ. Μακεδονία, η ΔΕΗ ΑΕ αποφάσισε ( Δ.Σ. ΔΕΗ ΑΕ 28/ 23-10-2013) και η χώρα δεσμεύτηκε για:
α) Την οριστική απόσυρση των ΑΗΣ Καρδιάς (1220 MW) και ΑΗΣ Αμυνταίου (600 MW), το αργότερο στα τέλη 2023, περιορίζοντας τη λειτουργία τους στην 8ετία 2016 έως και 2023 σε 17.500 ώρες ανά καμινάδα που αντιστοιχούσε στο 33,3% της κανονικής λειτουργίας.
β) Την υλοποίηση των απαραίτητων περιβαλλοντικών επενδύσεων στις πέντε (5) μονάδες του ΑΗΣΑΔ (1585 MW), ώστε να συνεχιστεί η λειτουργία στις μονάδες 1 και 2 έως το 2029, στις 3 και 4 έως το 2030 και στη 5 έως το 2040. Στους ΑΗΣ Καρδιάς και Αμυνταίου διακόπηκε οριστικά η λειτουργία τους το Μάϊο 2021. Στον ΑΗΣΑΔ υλοποιήθηκε από το 2015 έως το 2021 η περιβαλλοντική αναβάθμιση δαπανώντας πάνω από €100 εκατ. Έτσι, και με τις εξαρχής συμβατές περιβαλλοντικά μονάδες Μελίτη Φλώρινας (330 MW) μέχρι το 2043 και τη νέα Πτολ/δα 5 (660 MW) μέχρι το 2050, προβλέπονταν, με σταδιακή μείωση, συνέχιση της παραγωγής Η.Ε. από λιγνίτη για την κάλυψη ζωτικών αναγκών του ελληνικού ηλεκτρικού ισοζυγίου (Η.Ι.).
Εξάλλου, στο Εθνικό Σχέδιο για την Ενέργεια και το Κλίμα (ΕΣΕΚ 2018 – 2030) περιλαμβάνονταν η συμμετοχή του λιγνίτη σε ποσοστό 17% του Η.Ι. για το 2030. Παρά τα πιο πάνω, ο νεοεκλεγμένος στις 7/7/ 2019 πρωθυπουργός κ. Κυρ. Μητσοτάκης, εξήγγειλε στις 23/9/2019 την πρόωρη απολιγνιτοποίηση της χώρας έως το αργότερο το 2028, χωρίς αυτό να επιβάλλεται από καμιά δέσμευση προς την Ε.Ε.-27, αφού χώρες όπως, Γερμανία, Πολωνία, Τσεχία κ.α., θα συνέχιζαν τη χρήση λιγνιτών μέχρι το διάστημα 2038 – 2049 κατά περίπτωση.
Παράλληλα, συνεχίζεται παγκόσμια η χρήση γαιανθράκων για ηλεκτροπαραγωγή όπως, π.χ. στην Κίνα όπου κατασκευάζονται έως και το 2027 νέοι ΑΗΣ που θα λειτουργούν έως το ~2060, αλλά και στις ΗΠΑ, Ρωσία, Ινδία, Ιαπωνία κ.α. Τέλος, το 2022 αυξήθηκε το μετοχικό κεφάλαιο της ΔΕΗ ΑΕ χωρίς τη συμμετοχή του δημοσίου, που υποχώρησε από το ~51% στην καταστατική μετοχική μειοψηφία ~33, 4%, με τα ξένα Funds να επηρεάζουν, πλέον, καθοριστικά τις αποφάσεις της επιχείρησης. Ας δούμε τις συνέπειες της απολιγνιτοποίησης στη χώρα και στη Δ. Μακεδονία, ειδικότερα.
1. Οι μόνιμες διαχρονικά παθογένειες του Η.Ι. της Ελλάδας είναι: η πολύ μεγάλη μεταβλητότητα της παραγόμενης Η.Ε. από ΑΠΕ, δηλ. από αιολικά (Α/Γ) και από Φ/Β (μηδενισμός κατά τη νύχτα, σε πυκνές νεφώσεις κατά την ημέρα κλπ.), η μη αξιοποίηση αδιάλειπτων ΑΠΕ όπως της γεωθερμίας και της βιομάζας, η αδυναμία οικονομικής αποθήκευσης επαρκών ποσοτήτων Η.Ε. στο διασυνδεδεμένο σύστημα (Δ.Σ.) και η περιορισμένη ισχύς των διασυνδέσεων με γειτονικές μας χώρες για ανταλλαγές Η.Ε. Η ριζική επίλυση των παθογενειών αυτών στη χώρα αλλά και στη Βαλκανική, απαιτεί χρόνο 10ετιών και τεράστιες επενδύσεις.
Κλασσικό (αντι)παράδειγμα στην πρόσφατη 25ετία η αβελτηρία της πολιτείας να εξασφαλίσει τη λειτουργία του νέου γεφυριού της Άρτας, του ΥΗΣ Μεσοχώρας στον Αχελώο, έργο φιλικότατο στο περιβάλλον και μηδαμινού κόστους λειτουργίας, αλλά με σωρευτικό μέχρι σήμερα κόστος για τη ΔΕΗ πάνω από €500 εκ. Άραγε, γνώριζε αυτά ο κ. Μητσοτάκης όταν εξήγγειλε την πρόωρη απολιγνιτοποίηση;
1.1. Το αφήγημα για την απολιγνιτοποίηση εδράζεται στο στόχο της Ε.Ε.-27 για μείωση των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, δηλ. του CO2 που παράγεται στους ΑΗΣ από την καύση λιγνίτη. Όμως και με την καύση φ.α. παράγεται CO2, λιγότερο μεν ανά παραγόμενη μεγαβατώρα, αλλά στον πλήρη κύκλο παραγωγής, μεταφοράς και αξιοποίησης του φ.α. διαφεύγουν σημαντικές ποσότητες μεθανίου (CH4) στην ατμόσφαιρα. Το CH4 αποτελεί το ~90% του φ.α. και είναι δεκάδες φορές επιβλαβέστερο από το CO2 για το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Μάλιστα, ο βιοχημικός Robert W. Howarth, καθηγητής στο Cornell University (USA), σε πολύκροτη μελέτη του συμπεραίνει, ότι «το αποτύπωμα αερίων του θερμοκηπίου για το LNG ως πηγή καυσίμων είναι 33% μεγαλύτερο από εκείνο του άνθρακα», όπου ως LNG εννοεί το αμερικανικό σχιστολιθικό φ.α. που μεταφέρεται μέσω της υγροποίησης. Άραγε, προβληματίζει αυτό όσους αποφασίζουν στην Ελλάδα για θέματα οικονομίας, ενέργειας και περιβάλλοντος, γενικότερα;
1.2. Μεταξύ των ετών 2018 και 2025 μειώθηκε δραματικά (-81,7%) η συμμετοχή του λιγνίτη στο Η.Ι. από 14.907 σε 2.723 GWh, «απογειώθηκε» (135,2%) η παραγωγή με ανανεώσιμες πηγές ενέργειας (ΑΠΕ) από 11.112 σε 26.136 GWh, όμως, αυξήθηκε (56,3%), και η συμμετοχή του εισαγόμενου φ.α. από 14.136 σε 22.095 GWh, καλύπτοντας το ~ 75% της μείωσης της παραγωγής Η.Ε. από λιγνίτη. Αθροιστικά, στην εξαετία 2019 έως και 2025, η παραχθείσα Η.Ε. από εισαγόμενους πόρους ( φ.α., πετρέλαιο για τα μη διασυνδεδεμένα νησιά και εισαγωγές Η.Ε.), ξεπέρασαν το 50% της εγχεόμενης (προσφοράς) Η.Ε. στο συνολικό δίκτυο μεταφοράς Η.Ε. Αυτό συνέβη γιατί προτάσσονταν σε λειτουργία οι μονάδες φ.α. έναντι των λιγνιτικών, οι οποίες λειτουργούσαν συμπληρωματικά με πολύ συχνές διακοπές λειτουργίας σαν τη ….φουφού του καστανά!!. Η λειτουργία αυτή είναι αντιπαραγωγική και αντιοικονομική καταπονώντας υπέρμετρα τον ηλεκτρομηχανολογικό εξοπλισμό με το συχνό άναμμα – σβήσιμο των ΑΗΣ, οδηγεί δε στην πρόωρη απαξίωση ακόμη και των νεότερων ΑΗΣ.
Μάλιστα, τούτο γίνονταν και στο 2022, με τις πολύ υψηλές τιμές φ.α., όταν όλες οι λιγνιτικές μονάδες ήταν φθηνότερες από τις μονάδες φ.α., δηλ. εφαρμόστηκε στην πράξη η βίαιη απολιγνιτοποίηση από την ιδιωτική, πλέον, ΔΕΗ ΑΕ με στόχο όπως είχε δηλωθεί τότε, να αποσυρθούν όλοι οι λιγνιτικοί ΑΗΣ έως τα τέλη 2023 και η νεότευκτη Πτολ/δα 5 το 2025.
Αντίθετα, «οι κουτόφραγκοι» στην Ε.Ε. λειτουργούν τους λιγνιτικούς ΑΗΣ ως μονάδες βάσης, ενισχύοντας την οικονομικότητα και την ασφάλεια του εφοδιασμού τους με Η.Ε. Συγκριτικά, το 2023 στην Ελλάδα παράχθηκε μόλις το 9,2% της Η.Ε. από λιγνίτη, ενώ στις χώρες της Ε.Ε. που αξιοποιούν δικούς τους γαιάνθρακες παράχθηκαν, αντίστοιχα, Πολωνία 59%, Βουλγαρία 43,2%, Τσεχία 29,9%, Γερμανία 24,4% και Ρουμανία 18,1%. Γιατί, λοιπόν, η εμμονή και η σπουδή των κυβερνώντων στην βίαιη απολιγνιτοποίηση;
1.3. Μειώνοντας τη λειτουργία των ΑΗΣ προκαλείται έλλειψη Η.Ε. θερμικής προέλευσης στις ώρες χαμηλής επάρκειας ΑΠΕ, αυξάνεται η παραγωγή από μονάδες φ.α. και η τιμή χονδρικής στην αγορά Η.Ε. προς όφελος του μπλοκ του φ.α. (χώρες παραγωγής, μεταφορείς LNG, παραγωγοί Η.Ε. κλπ.). Το αποτέλεσμα ήταν, π.χ. τον Ιούλιο 2024 κατά τις πρώτες νυχτερινές ώρες που μηδενίζονταν η παραγωγή από Φ/Β, να υπεραυξάνεται η παραγωγή από μονάδες φ.α. εκτοξεύοντας την τιμή της MWh από 6 έως 11 φορές πάνω από τις τιμές των μεσημβρινών ωρών (σχετ. Νο 1 ).
Ας όψεται το ολιγοπώλιο παραγωγής Η.Ε. με φ.α.!! Βέβαια, στα μέσα ΦΕΒ 2021 με τη χιονόπτωση «Μήδεια», στο α΄10ήμερο ΑΥΓ 2021 με τις υψηλές θερμοκρασίες και στο διάστημα ΙΟΥΛ – ΣΕΠ 2024 τέθηκαν σε λειτουργία όλες οι διαθέσιμες λιγνιτικές μονάδες για να μη γίνουν περικοπές στην παροχή Η.Ε. Σήμερα, μετά τις εξελίξεις στο ρωσοουκρανικό μέτωπο και στον πόλεμο του περσικού κόλπου (ΗΠΑ – Ισραήλ κατά του Ιράν), το πανάκριβο υγροποιημένο φ.α. (LNG) υπερβαίνει το 50% των εισαγωγών φ.α. της χώρας.
Ας μην ξεχνούμε τη δήλωση του κ. Μητσοτάκη στο Νταβός στις 18/1/2024, ότι «το 2022 δαπανήθηκαν για εισαγωγές φ.α. € 7 δισεκ. αντί για 1» και το έλλειμμα ρεκόρ των € 38,37 δισεκ. στο εμπορικό ισοζύγιο της χώρας!
1.4. Στο επόμενο διάγραμμα του ΑΔΜΗΕ απεικονίζεται η μεσοσταθμική τιμή της Η.Ε. στην ελληνική χρηματιστηριακή αγορά (χονδρικής).
Πάνω από 85% της Η.Ε. που εγχέεται στο εγχώριο σύστημα μεταφοράς «διέρχεται» από τη χρηματιστηριακή αγορά Η.Ε., όπου γίνεται καθημερινή διαπραγμάτευση για τις ωριαίες ποσότητες και τιμές Η.Ε. (σύστημα target model από το 2021), μεταξύ παραγωγών και προμηθευτών (παρόχων). Στη συνέχεια οι προμηθευτές μεταπωλούν την Η.Ε. στη λιανική αγορά, δηλ. σε νοικοκυριά, επιχειρήσεις και δημόσιους φορείς. Αντίθετα, σε όλες σχεδόν τις άλλες χώρες της Ε.Ε. -27 το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται κάτω από 25%, αφού επιτρέπεται η προμήθεια Η.Ε. με κλειστά συμβόλαια μακράς διάρκειας. Στο χρονικό διάστημα από τα μέσα του 2021 έως και το 2023, η Ελλάδα είχε την ακριβότερη μεγαβατώρα (MWh) στην Ε.Ε.-27. Το 2025, στη λιανική αγορά ήταν η τρίτη ακριβότερη στην Ευρώπη και, σε όρους αγοραστικής δύναμης, η ακριβότερη, σχετ. Νο 2.
2. Το μεταβλητό κόστος της λιγνιτικής μεγαβατώρας που λαμβάνεται υπόψη για την ένταξη ή μη των ΑΗΣ στο σύστημα παραγωγής Η.Ε., συναπαρτίζεται πάνω από 75% από το κόστος αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών CO2 και το κόστος καυσίμου (λιγνίτη).
2.1. Το κόστος δικαιωμάτων CO2 κυμάνθηκε από 15 έως 28 ευρώ/τόνο από το 2018 έως τα μέσα 2021, αλλά στη συνέχεια ξεπέρασε τα 50 ευρώ/τόνο, παράλληλα με την υπέρμετρη αύξηση της τιμής του φ.α. Όμως, τα οικονομικά αυτά μεγέθη είναι ασυσχέτιστα, αφού η τιμή των εκπομπών CO2 αφορά το «εξωτερικό» κόστος για τις θεωρούμενες ως δυσμενείς επιπτώσεις στο περιβάλλον από ένα τόνο CO2 και, άρα, έπρεπε να έχει σταθερή τιμή. Εντούτοις, με ειδικές ρυθμίσεις των ισχυρών της Ε.Ε.- 27, μεταβάλλονται πολύ συχνά οι ποσότητες των δικαιωμάτων CO2 στο χρηματιστήριο εκπομπών (ETS), ώστε να ευνοείται η χρήση του φ.α. σε βάρος των στερεών καυσίμων. Γι’ αυτό, στις 5/7/2022 ξεσπάθωσε ο σημερινός πολωνός πρωθυπουργός Donald Tusk προτείνοντας σταθερή τιμή εκπομπών CO2, π.χ. €30/τον, που ευνοούσε και την Ελλάδα, αλλά δεν στηρίχθηκε(;) από τη χώρα μας για να συζητηθεί σε υψηλό επίπεδο της Ε.Ε.-27.
2.2. Μεταξύ των ετών 2018 και 2024 σημειώθηκε, κυριολεκτικά, διάλυση της 60ετούς σωτήριας για τη χώρα λιγνιτοηλεκτρενεργειακής δραστηριότητας στη Δ. Μακεδονία, αφού μειώθηκαν: η ετήσια παραγωγή λιγνίτη 79%, η παραγωγικότητα των εκσκαφών στα ορυχεία 68,1% και του παραγόμενου λιγνίτη 63%, η αξιοποίηση του διασυνδεδεμένου εξοπλισμού των ορυχείων 68,7%, το απασχολούμενο προσωπικό 59,2% και η παραχθείσα Η.Ε. κατά 84,8% στους ΑΗΣ της περιοχής Πτολ/δας, πλην δηλ. του ΑΗΣ Μελίτης – Φλώρινας που τροφοδοτούνταν, κυρίως, από ιδιωτικά λιγνιτωρυχεία. Είναι προφανές, ότι με τα πιο πάνω δεδομένα αυξήθηκε, συνειδητά (;) ή μη, το κόστος της λιγνιτικής μεγαβατώρας.
Ωστόσο, τονίζεται ιδιαίτερα, ότι η νέα μονάδα Πτολ/δα 5, υπερσύγχρονη με υψηλό (>41%) καθαρό βαθμό απόδοσης, με μειωμένες εκπομπές CO2 κατά ~30% ανά MWh ως προς τις παλιές μονάδες, περιβαλλοντικά συμβατή, με δυνατότητα προσθήκης εξοπλισμού για τη δέσμευση του παραγόμενου CO2, με δυνατότητα παροχής 140 MWth πολύ φθηνής τηλεθέρμανσης για 7 μήνες/έτος στην πόλη της Πτολ/δας και με χαμηλό κόστος λιγνίτη από το ορυχείο Μαυροπηγής (ευνοϊκή σχέση εκμ/σης <3:1), είναι σαφώς ανταγωνιστική με μικρότερο μεταβλητό κόστος από τις μονάδες φ.α. Αυτό ισχύει για υψηλές τιμές των δικαιωμάτων εκπομπών CO2 (€55-60/tn) και για μέσες τιμές του φ.α., ακόμη και έως, π.χ. € 80/tn CO2 για υψηλότερες τιμές του φ.α. όπως του α΄ 6μηνου 2022.
Η υποθετική λειτουργία της νέας λιγνιτικής μονάδας Πτολ/δα 5 κατά το α΄ 6μηνο 2022 θα μείωνε κατά 25-30%, τη μέση τιμή κλεισίματος στην ημερήσια αγορά Η.Ε. (DAM), αξίας ~€1,13 – 1,35 δισεκ., όπως περιγράφεται στη δημοσίευση : “Η συμβολή της μονάδας “Πτολεμαΐδα V” στην ενεργειακή ασφάλεια εφοδιασμού της χώρας και στην οικονομικότητα λειτουργίας του συστήματος, energypress. gr, 26/ 07/ 2022” (από τους Ν. Χατζηαργυρίου, καθηγητή ΕΜΠ, πρώην αντιπρόεδρο της ΔΕΗ ΑΕ και Άρη Δημέα Δρ. ΕΜΠ, Κύριο Ερευνητή Smart Rue). Να, λοιπόν, γιατί πρέπει να λειτουργεί συνεχώς η νέα Πτολ/δα 5 ως μονάδα βάσης μέχρι και το 2049, σύμφωνα με το πρότυπο κι άλλων χωρών της Ε.Ε. όπως προαναφέρθηκε.
2.3. Η Ελλάδα υπερκαλύπτει από το 2018 το μ.ο. των χωρών της Ε.Ε.-27 στη συμμετοχή των ΑΠΕ στη μικτή τελική κατανάλωση ενέργειας. Ενδεικτικά, το 2023, οι επιμέρους δείκτες ως προς τους αντίστοιχους της Ε.Ε (σε παρένθεση) ήταν (%): στον ηλεκτρισμό 48,2 (45,3), στη θέρμανση και ψύξη 35,4 (26,2) και στις μεταφορές 3,9 (10,8), πηγή: eu energy in figures-MJAB25001ENN. Επομένως, η Ελλάδα υστερεί τραγικά στον τομέα των μεταφορών.
Εντούτοις, οι εγχώριοι «φωστήρες» προχώρησαν ακάθεκτοι στη βίαιη απολιγνιτοποίηση, αντί για την κατασκευή έργων σταθερής τροχιάς (σιδηρόδρομος, τραμ κ.α.) και την προώθηση της ηλεκτροκίνησης στα αστικά μέσα μεταφοράς, για να μειωθούν δραστικά οι εκπομπές CO2 από τα οχήματα που κινούνται με υγρά καύσιμα. Η αβελτηρία αυτή ευνοεί προκλητικά το κύκλωμα των υγρών καυσίμων (διυλιστήρια κλπ.) και τους ομίλους κατασκευής και διαχείρισης των οδικών έργων (διόδια κ.α.).
Κι όλα αυτά, με την εξάρτηση της χώρας από εισαγωγές ενεργειακών πόρων στο συνολικό ενεργειακό ισοζύγιο (%) στο 86,9 (2022) και 82,7 (2023), ενώ ο μ.ο. της Ε.Ε.-27 ήταν 64,4 και 60,1, αντίστοιχα.
2.4. Το 2022, «όταν έκλεισε η «Βαλτική» στρόφιγγα του φθηνού φ.α. της Ρωσίας, αποφάσισαν οι ιθύνοντες της Ε.Ε. να εγκρίνουν στις χώρες μέλη την επανεκκίνηση της χρήσης γαιάνθρακα, τις τοπικές έρευνες για την εκμετάλλευση υδρογονανθράκων και την ένταξη της πυρηνικής ενέργειας στο ευρωπαϊκό Taxonomy» (σχετ. Νο 3).
Σήμερα, απειλείται με εξαφάνιση η βιομηχανία στην Ε.Ε. μετά τις εξελίξεις στο ρωσοουκρανικό πολεμικό μέτωπο και στο αντίστοιχο του περσικού κόλπου (ΗΠΑ – Ισραήλ κατά Ιράν). Γι’ αυτό άρχισαν συζητήσεις για την προσαρμογή της ενεργειακής και της βιομηχανικής πολιτικής στα νέα δεδομένα (σχετ. Νο4 & Νο5).
Ήδη, η Ιταλία προχώρησε σε παράταση λειτουργίας ανθρακικών μονάδων της με εισαγόμενο άνθρακα έως το 2038. Αντίθετα, η ιδιωτική ΔΕΗ αποσύρει τους ΑΗΣ στα τέλη 2026, με πλήρη γνώση ότι απαξιώνει 505 εκ. τον. αποθεμάτων εκμεταλλεύσιμου λιγνίτη στη Δ. Μακεδονία, μέσης κατώτερης θερμογόνου ικανότητας 1.380 kcal/kg, ισοδύναμα με ~ 500 εκατ. βαρέλια πετρελαίου, αξίας από $35 έως ~ $50 δισεκ., ανάλογα με την τιμή του πετρελαίου. Αλήθεια, από πού αντλούν το δικαίωμα αυτό τα ξένα Funds που διαφεντεύουν την ιδιωτική ΔΕΗ ΑΕ στην υπερχρεωμένη από το 2009 χώρα μας; Η νεοαποικιοκρατία στις «καλύτερες» στιγμές της!
3. Ο ισχυρισμός της ΔΕΗ ότι «πρωτοστατεί με δύο εμβληματικά έργα αντλησιοταμίευσης στη Δ. Μακεδονία κλπ.», στοχεύει στην έντεχνη στρέβλωση της πραγματικότητας. Ειδικότερα, τα δύο έργα αντλησιοταμίευσης, τα μεγα Φ/Β πάρκα ισχύος έως 2.130 MW σε εκτάσεις 51.500 στρ. των ορυχείων και η νέα μονάδα φ.α. αντί για τη νέα Πτολ/δα 5 θα λειτουργούν, κυρίως, με τα μέχρι σήμερα γνωστά δεδομένα, για τη συνεχή τροφοδοσία του Mega Data Center που εξήγγειλε η ΔΕΗ για το χώρο του ΑΗΣΑΔ(;). Επισημαίνεται εν προκειμένω, ότι και εκτός του χώρου του ΑΗΣΑΔ υπάρχουν οικόπεδα για τούτο, ώστε να παραταθεί η λειτουργία του ΑΗΣΑΔ 5 ως μονάδα βάσης έως, π.χ. το 2038. Το έργο αυτό, εφόσον υλοποιηθεί, θα ωφελήσει πρώτιστα τις ξένες εταιρίες κολοσσούς των Big Tech. Ακόμη, θα είναι, ίσως, ο μεγαλύτερος καταναλωτής Η.Ε. στην Ελλάδα, αποστερώντας όμως τους υπερπολύτιμους πόρους από τους δυτικομακεδόνες, δηλ. «γη και ύδωρ» των ορυχείων, σχετ. Νο 6.
Παρόμοιες είναι οι επιπτώσεις παγκόσμια, γι’ αυτό αντιδρούν οι κάτοικοι στις ΗΠΑ, με το ενδιαφέρον, πλέον, για εγκατάσταση των Mega Data Center να στρέφεται στο βορρά, π.χ. Ισλανδία, Σκανδιναβία και Καναδά, αξιοποιώντας τη χαμηλή θερμοκρασία του αέρα για ψύξη, χωρίς τη δέσμευση τεράστιων ποσοτήτων νερού (σχετ. Νο 7 & Νο8), μελλοντικά δε ίσως και στο θαλάσσιο βυθό, εφόσον επιλυθούν σοβαρά περιβαλλοντικά προβλήματα.
4. Ακόμη, η ΔΕΗ ΑΕ αναφέρει, οτι «.. έχουν αποκατασταθεί πλήρως πάνω από 80.000 στρέμματα πρώην λιγνιτωρυχείων. Από αυτά, περίπου 55.000 στρέμματα παραχωρούνται σταδιακά στο Ελληνικό Δημόσιο μέσω της εταιρείας ΜΕΤΑΒΑΣΗ Α.Ε. προκειμένου να αποδοθούν για άλλες χρήσεις προς όφελος της τοπικής κοινωνίας». Ας δούμε όμως στην πράξη ποιοι ωφελούνται και ποιοι βλάπτονται από το νέο καθεστώς στις αποκαταστάσεις των εδαφών. Ειδικότερα:
4.1. Στο ορυχείο Αμυνταίου – Λακκιάς (ΟΠΑ) έως το 2018 είχαν αποκατασταθεί 18.100 στρ. (9.200 για αγροτικές καλλιέργειες και 8.900 ως δενδροφυτεμένες εκτάσεις), προβλέπονταν δε με την απόφαση έγκρισης περιβαλλοντικών όρων (ΑΕΠΟ), ΥΠΕΝ/ΔΙΠΑ/33466/2301/07-04-2021 πρόσθετη αποκατάσταση 24.300 στρ. έως το 2030, δηλ. τελικά 20.800 για καλλιέργειες και 21.600 για δασικές χρήσεις.
Επιπλέον 2.050 στρ. θα καλύπτονταν από την τελική λίμνη του ΟΠΑ. Όμως, όπως αναφέρεται στη νέα ΑΕΠΟ για το ΟΠΑ, (ΥΠΕΝ/ΔΙΠΑ/41170/2952/16-04-2024), με το Ν. 4759/2020 (Α΄ 245), άρθρο 155, η περιοχή επέμβασης του έργου εντάσσεται στη ζώνη Απολιγνιτοποίησης Κοζάνης (Ζ.ΑΠ Κοζάνης). Έτσι, κατακρατήθηκαν από τη ΔΕΗ 23.033.στρ., σε τμήμα των οποίων από οριζόντιες – παραοριζόντιες εκτάσεις 21.000 στρ. εγκαταστάθηκε, ήδη, τεράστιο μεγαΦ/Β πάρκο ισχύος 940 MW, από την κοινή για τούτο εταιρία της γερμανικής RWE (51%, γιατί;) και της ΔΕΗΑΝ (49%), βλ. συν. εικόνα Νο 1. Βέβαια, πλανάται το ερώτημα: γιατί αυτή η ετεροβαρής συνεργασία RWE και ΔΕΗ, ειδικά στο ΟΠΑ με τα μεγάλα αποθέματα νερού, αφού η ΔΕΗ είναι σε θέση αυτοδύναμα να υλοποιήσει ένα τέτοιο έργο, π.χ. σε άγονες εκτάσεις στη Δ. Μακεδονία, όπου υπάρχει διαθέσιμο το δίκτυο μεταφοράς υπερυψηλής τάσης. Ίδωμεν!!
Τελικά, με τη νέα ΑΕΠΟ «εξαφανίστηκαν» οι εκτάσεις του ΟΠΑ που προορίζονταν για αγροτοκτηνοτροφικές δραστηριότητες, χάριν των συμφερόντων της γερμανικής RWE. Ωστόσο, διατίθενται στη ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΕ 4.007 στρ., κυρίως σε πολύ στενόμακρα αγροτεμάχια περιμετρικά των ορίων του ορυχείου, ακατάλληλα για αποδοτικές αγροτικές χρήσεις.
4.2. Στα ορυχεία Πτολ/δας έως το 2019 είχαν αποκατασταθεί συνολικά 31.405 στρ. (4.310 διαστρωμένων εκτάσεων, 18.005 δασικές και θαμνώδεις εκτάσεις, 9.015 γεωργικές καλλιέργειες και 75 λίμνες). Με τη νέα ΑΕΠΟ για τα ορυχεία Πτολ/δας ΥΠΕΝ/ΔΙΠΑ/18894/1245, ημ/νια 20/02/2024, η ΔΕΗ κατακρατεί 42.615 στρ., στα 30.500 των οποίων εγκαταστάθηκαν μεγαΦ/Β πάρκα ισχύος 1.190 MW, βλ. συν. εικόνα Νο 2. Διευκρινίζεται, ότι καταλήφθηκαν από Φ/Β πάρκα οριζόντιες ή παραοριζόντιες αποκατεστημένες ή προς αποκατάσταση και αδιατάρακτες εκτάσεις που προορίζονταν για αγροδιατροφικές χρήσεις στον πρωτογενή τομέα.
Ειδικότερα, τα Φ/Β πάρκα σε αδιατάρακτες εκτάσεις καλύπτουν κοιτάσματα λιγνίτη, π.χ. βόρεια της Ποντοκώμης και ανατολικά του Ν. Πεδίου, όπου θα συνεχίζονταν η εξόρυξη λιγνίτη. Προφανώς, αυτό έγινε για να διακοπεί άμεσα η εξόρυξη λιγνίτη και, επομένως, η λειτουργία του ΑΗΣΑΔ και της Πτολ/δα 5, εξασφαλίζοντας έτσι την ακώλυτη κερδοφορία των μονάδων παραγωγής Η.Ε. με εισαγόμενο φ.α. και της ιδιωτικής ΔΕΗ ΑΕ μη εξαιρουμένης.
Τέλος, οι προς αποκατάσταση εκτάσεις στα ορυχεία Πτολ/δας μέσω της ΜΕΤΑΒΑΣΗ ΑΕ, ανέρχονται σε 50.920 στρ. (λίμνες 745, ζώνες αναψυχής 2.999, δασικές χρήσεις 29.061, αγροτικές καλλιέργειες 9.773 και βιομηχανική περιοχή 8.342).
4.3. Συνολικά, λοιπόν, στα ορυχεία Πτολ/δας και ΟΠΑ, με τις προηγούμενες Μελέτες Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) προβλέπονταν η διάθεση 71.711 στρ. για αποδοτικές δραστηριότητες στον πρωτογενή τομέα, ενώ σήμερα είναι αμφίβολο εάν διατεθούν 15.000 στρ., κι αυτά διεσπαρμένα σε πολλές θέσεις και σε μικρά τεμάχια που δεν ευνοούν την αυτονομία και την οικονομικότητα σύγχρονων γεωργικών εκμεταλλεύσεων. Υπενθυμίζεται, επίσης, ότι με τις αμέσως προηγούμενες ΑΕΠΟ, δεσμεύονταν μόλις 4.000 στρ. στα ορυχεία Πτολ/δας για εγκατάσταση έργων ΑΠΕ και μηδέν (0) στρ. στο ΟΠΑ, ενώ σήμερα, εγκαταστάθηκν, ήδη, μεγαΦ/Β πάρκα σε 51.500 στρ.
Κατά συνέπεια, η ιδιωτική ΔΕΗ ΑΕ στερεί τη μελλοντική απασχόληση χιλιάδων ανέργων στον πρωτογενή αγροτοδιατροφικό τομέα στη Δ. Μακεδονία, δεσμεύοντας οριστικά 51.500 στρ. εν δυνάμει αρδεύσιμων εύφορων εκτάσεων για την εγκατάσταση μεγαΦ/Β πάρκων.
Συγχρόνως, απαξιώνει συνειδητά τον πρωτογενή τομέα, αφού γνωρίζει την υψηλή γονιμότητα των εδαφών αυτών από εξειδικευμένες για λογαριασμό της μελέτες του Εθνικού Ιδρύματος Αγροτικών Ερευνών (ΕΘ.Ι.ΑΓ.Ε, Θεσ/νίκη 2010), του Πολυτεχνείου Κρήτης κ.α., όταν η Ελλάδα εισάγει, π.χ. πάνω από 80% των αναγκών σε βόειο κρέας, γαλακτοκομικά, κ.α. ( σχετ. Νο 9).
4.4. Τονίζεται, ιδιαίτερα, ότι στις αποκατεστημένες εκτάσεις των ορυχείων της RWE στη Βόρεια Ρηνανία – Βεστφαλία, με τα προ 12ετίας στοιχεία, σε περιοχή επέμβασης 290.000 στρ., είχαν αποκατασταθεί 200.000 στρ., με 103.000 στρ.(51,5%) για γεωργικές καλλιέργειες, 73.000 στρ. (36,5%) για δάση, 7.600 στρ. (3,8%) για λίμνες και 16.400 στρ. (8,2%) για άλλες χρήσεις. Επομένως, στη βιομηχανική Γερμανία, η τοπική αυτοδιοίκηση επέβαλε την αξιοποίηση των αποκαταστημένων εδαφών στον πρωτογενή τομέα.
Ακόμη, στη Βουλγαρία το συνταγματικό Δικαστήριο κατήργησε τις νομοθετικές αλλαγές που έγιναν πριν από 3 χρόνια και επέτρεπαν την εγκατάσταση Φ/Β σε καλλιεργήσιμες γεωργικές εκτάσεις, όπως δημοσιεύτηκε (novinite στις 2 Μαΐου 2025) στο διαδίκτυο. Να, λοιπόν, που Γερμανοί και Βούλγαροι δείχνουν το δρόμο του αγώνα στους δυτικομακεδόνες, έστω και στο «και πέντε», για να ανακτήσουν «γην και ύδωρ», δηλ. τις εύφορες εκτάσεις και τα νερά των ορυχείων της ΔΕΗ για αξιοποίησή τους, σύμφωνα με τις ΑΕΠΟ που καταργήθηκαν από τους κυβερνώντες.
5. Προτάσεις
1) Παράταση της απολιγνιτοπίησης με λειτουργία των τριών (3) νεότερων περιβαλλοντικά συμβατών μονάδων, ΑΗΣΑΔ 5 (2038), Μελίτη Φλώρινας (2043) και νέα Πτολ/δα 5 (2049) συνολικής καθαρής ισχύος ~1230 MW, ως μονάδων βάσης, όπως στις χώρες της Ε.Ε. που λειτουργούν ΑΗΣ και με εφεδρική λειτουργία των μονάδων 3 & 4 του ΑΗΣΑΔ έως το 2030, όπως προαναφέρθηκε.
2) Σταδιακή μετεγκατάσταση των μεγαΦ/Β πάρκων από τις εκτάσεις των ορυχείων σε άγονες εκτάσεις του δημοσίου στη Δ. Μακεδονία, ώστε να διατεθούν αρχικά οι αδιατάρακτες εκτάσεις για την εξόρυξη λιγνίτη και να ανακτηθούν στη συνέχεια οι πολύ εύφορες οριζόντιες – παραοριζόντιες αποκατεστημένες και προς αποκατάσταση εκτάσεις των ορυχείων για παραγωγικές δραστηριότητες στον πρωτογενή τομέα.
3) Επανασχεδιασμός της λειτουργίας των ορυχείων για την οικονομική και ασφαλή τροφοδοσία των ΑΗΣ με τον απαιτούμενο ποσοτικά και ποιοτικά λιγνίτη και για την αναμόρφωση της αποκατάστασης των εκτάσεων στα νέα δεδομένα.
4) Αξιοποίηση συγκεκριμένων στρωμάτων λιγνίτη σε εξωηλεκτρικές χρήσεις όπως, π.χ. για την παραγωγή οργανικών λιπασμάτων και ως εδαφοβελτιωτικού για την αποκατάσταση των εδαφών των ορυχείων, αλλά και στις γεωργικές εκτάσεις της Δ. Μακεδονίας, της μετά DANIEL Θεσσαλίας και άλλων περιοχών της χώρας.
5) Κατασκευή αντλησιοταμιευτήρων στην περιοχή των ανά τη χώρα υδροηλεκτρικών έργων (ΥΗΣ) μιας πραγματικά δημόσιας ΔΕΗ και επίσπευση των ενεργειών από την πολιτεία για την ταχύτατη εξασφάλιση της λειτουργίας του ΥΗΣ Μεσοχώρας.
Επίλογος: Οι πιο πάνω ενέργειες αρμόζουν σε μια σύγχρονη ευνομούμενη χώρα – όχι προτεκτοράτο – για την ενίσχυση της αυτονομίας, της ασφάλειας με την ευρύτερη έννοια και της ευημερίας της συντριπτικής πλειοψηφίας των κατοίκων της. Ειδικότερα, για τη Δ. Μακεδονία, μειώνονται οι δυσμενείς συνέπειες στους κατοίκους της ακριτικής αυτής περιφέρειας, της μόνης που δεν βρέχεται από θάλασσα και παρέχεται ικανός χρόνος για την κατασκευή έργων υποδομών και για την ανάπτυξη παραγωγικών δραστηριοτήτων για την ομαλή μετάβαση στη μετά λιγνίτη εποχή.
Τέτοια έργα είναι: βασικές υποδομές (σιδηρόδρομος, οδικοί άξονες κ.α.), αρδευτικά έργα του αγροτικού τομέα, έργα εκμετάλλευσης του σημαντικότατου ορυκτού πλούτου της περιοχής καθώς και ενεργειακά όπως, «πράσινο» υδρογόνο, ηλεκτρολύτες, αποθήκευση Η.Ε. κ.α., (σχετ. Νο10).
Εναπόκειται, λοιπόν, στην τοπική κοινωνία να διεκδικήσει δυναμικά την αποναρκοθέτηση του ζοφερού της μέλλοντος εξαιτίας της βίαιης απολιγνιτοποίησης και να επιβάλει τους όρους για παραγωγική αναπτυξιακή πορεία, με στόχο την ανάταξη της κοινωνίας και την αξιοπρεπή μελλοντική επιβίωση των κατοίκων της.
*Χρήστος Γ. Παπαγεωργίου Μηχ/κός Μεταλλείων – Μεταλλουργός Ε.Μ.Π. τ. Δ/ντης ΛΚΔΜ/ΔΕΗ ΑΕ, τ. μέλος Δ.Σ. ΔΕΗ ΑΕ
Σχετικά : Νο 1: Χρ. Παπαγεωργίου, «ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2024 – Ελλάδα, Ξέφραγο Αμπέλι στην Ηλεκτρική Ενέργεια». https://kozan.gr/archives/574611, 13 Σεπ. 2024. https://kozani.tv/116849-2024-70.html
Νο 2: Στ. Χιώτη, «Τα «απόκρυφα» της αντιλιγνιτικής πολιτικής και η διανομή της πίτας», 30/7/2026, Χρόνος Κοζάνης.
Νο 3: Γιάννης Μπασιάς, ¨ΑΙΤΙΟ & ΑΙΤΙΑΤΟ, Οικονομική Μετάβαση και Επιπτώσεις στο Ενεργειακό Μείγμα¨, εκδόσεις ΕΥΡΑΣΙΑ, Μάιος 2024.
Νο 4: Παρουσιάζεται η πρόταση της Κομισιόν για αναθεώρηση του ETS – Δείτε αναλυτικά το σχέδιο – Η Επιτροπή δέχεται πιέσεις να “χαλαρώσει” τους ρυθμούς της ενεργειακής μετάβασης (energypress.gr, 12-7-2026).
Νο 5: Προς χαλάρωση οι κανόνες για το μεθάνιο. Τι θα ανακοινώσει η Κομισιόν την επόμενη εβδομάδα (energypress.gr, 20/7/2026).
Νο 6: Χρ. Παπαγεωργίου, «ΔΕΗ ΑΕ (ιδιωτική), Πρόωρη Απολιγνιτοποίηση και Mega Data Center: το Τυρί και η ….Φάκα στη Δυτική Μακεδονία!», 8/05/2025, από Χρ. Γ. Παπαγεωργίου https://kozan.gr/archives/621686 .
Νο 7: «Σοκάρει μελέτη του ΟΗΕ για τα Data Centers: Ποιο θα είναι το μεγαλύτερο πλήγμα στην ανθρώπινη υγεία μέχρι το 2030», iskra.gr, 07/06/2026.
No 8: Data centers: H κυβέρνηση μετατρέπει την Ελλάδα σε «ψηφιακό φούρνο» ενώ οι εταιρείες φεύγουν για τον Βορρά”, pronews.gr, 14/07/2026 .
Νο 9: Χρ. Παπαγεωργίου, «Μέγα Φ/Β Πάρκα στα Ορυχεία Πτολ/δας – Αμυνταίου από την ιδιωτική ΔΕΗ ΑΕ. Οριστική Απαξίωση Λιγνιτικών Κοιτασμάτων Αξίας Πολλών Δεκάδων δις ευρώ και 51.500 στρεμμάτων Εύφορης Γεωργικής Γης». 3/5/2026, kozan.gr, kozani.tv.
Νο 10: Χρ. Παπαγεωργίου, «Προκρούστεια Κλίνη για τη Δυτική Μακεδονία η Πρόωρη Απολιγνιτοποίηση», 22/11/2025, kozan.gr, kozani.tv, VetoNews.gr
Συνημμένα: Εικ. 1: ΜεγαΦ/Β πάρκα σε εκτάσεις 21.000 στρ. του ΟΠΑ ισχύος 940 MW
Εικ. 2: ΜεγαΦ/Β πάρκα σε εκτάσεις 30.500 στρ. στα ορυχεία Πτολ/δας ισχύος 1190 M
