Γράφει ο Κώστας Καραμάρκος, Σύμβουλος Στρατηγικής, Συνιδρυτής ΙΔΜΕλ, Project Manager Έργου SIJMA
Ακολουθεί περίγραμμα – πρόταση προτεινόμενης στρατηγικής Κοινωνικής Καινοτομίας για τη Δυτική Μακεδονία, με βασικό άξονα την Κοινωνική Επιχειρηματικότητα, στηριγμένη σε πρόσφατα και σχετικά ασφαλή διαθέσιμα στοιχεία. Αξιοποιείται σημειακά η ανάλογη κινητικότητα & πρωτοβουλία που έχει αναληφθεί από την Περιφέρεια Θεσσαλίας για την εφαρμογή της «Περιφερειακής Στρατηγικής για την Κοινωνική Καινοτομία».
Η ανάγκη είναι σαφής: η Δυτική Μακεδονία παραμένει η περιφέρεια με το υψηλότερο ποσοστό ανεργίας στη χώρα στο δ΄ τρίμηνο 2025, με 15,1%, ενώ η Θεσσαλία βρισκόταν αισθητά χαμηλότερα, στο 8,1%. Παράλληλα, η Δυτική Μακεδονία έχει υποστεί έντονη δημογραφική συρρίκνωση· ο μόνιμος πληθυσμός της μειώθηκε από 283.689 το 2011 σε 254.595 το 2021, δηλαδή περίπου κατά 10%. Το κατά κεφαλήν ΑΕΠ της περιφέρειας το 2021 ήταν 14.141 ευρώ, χαμηλότερο από τον εθνικό μέσο όρο των 17.058 ευρώ. Στα κείμενα της Δίκαιης Μετάβασης επισημαίνονται επίσης η έντονη νεανική και γυναικεία ανεργία, η υψηλή μακροχρόνια ανεργία και η ισχυρή σύνδεση ανεργίας και φτώχειας στη Δυτική Μακεδονία.
Αυτό σημαίνει ότι στη Δυτική Μακεδονία η κοινωνική καινοτομία δεν πρέπει να αντιμετωπιστεί ως μια «συμπληρωματική» κοινωνική πολιτική, αλλά ως ένα καλό «συμπληρωματικό» εργαλείο στην προσπάθεια παραγωγικής ανασυγκρότησης, συγκράτησης πληθυσμού και δημιουργίας καλύτερων συνθηκών ή ακόμη και καλύτερων νέων τοπικών αγορών.
Το θετικό είναι ότι ήδη υπάρχει ενεργή χρηματοδοτική βάση: τρέχει ειδική δράση από το Περιφερειακό Πρόγραμμα τη για στήριξη υφιστάμενων και νέων κοινωνικών επιχειρήσεων Κ.ΑΛ.Ο. στη Δυτική Μακεδονία, με στόχο την προώθηση της κοινωνικής οικονομίας και μέσω αυτής την ενίσχυση της απασχόλησης.
Τι δείχνει το παράδειγμα της Θεσσαλίας:
Η Θεσσαλία παρέχει ένα χρήσιμο, πρακτικό υπόδειγμα.
Η δράση «Ενίσχυση υφιστάμενων και νέων Φορέων Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας» χρηματοδοτείται από το ΕΚΤ+ στο πλαίσιο του Προγράμματος «Θεσσαλία 2021-2027», εντάσσεται στην Προτεραιότητα 4Β και στον ειδικό στόχο ESO4.1, συνδέοντας ρητά την κοινωνική οικονομία με την πρόσβαση στην απασχόληση, τους νέους, τους μακροχρόνια ανέργους και τις μειονεκτούσες ομάδες. Επιπλέον, στο σύστημα αξιολόγησης η Θεσσαλία δίνει βαρύτητα όχι μόνο στη βιωσιμότητα του επιχειρηματικού σχεδίου, αλλά και στον κοινωνικό αντίκτυπο, στην κοινωνική καινοτομία και στη σχετική κατάρτιση/εμπειρία των μελών. Το 2025 η Περιφέρεια ανακοίνωσε ότι εντάχθηκαν 42 επιχειρήσεις Κ.ΑΛ.Ο. με δημόσια στήριξη 3,3 εκατ. ευρώ. Επίσης στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού έργου SEED2SCALE η Θεσσαλία δημιουργεί τη στρατηγική της από τη βάση με συμμετοχική διαδικασία.
Το μάθημα από τη Θεσσαλία είναι ότι η επιτυχία δεν προέρχεται μόνο από μια πρόσκληση χρηματοδότησης. Προέρχεται από ένα σαφές πακέτο πολιτικής με τέσσερα στοιχεία: σαφή στόχευση σε ομάδες και τοπικές ανάγκες, ενσωμάτωση κοινωνικού αντικτύπου στην αξιολόγηση, σύνδεση με κατάρτιση/ωρίμανση φορέων και δημόσια πολιτική που αντιμετωπίζει τις κοινωνικές επιχειρήσεις ως μηχανισμό τοπικής ανάπτυξης, όχι ως περιθωριακές δομές.
Προτεινόμενο Όραμα για τη Δυτική Μακεδονία για την Κοινωνική Καινοτομία
Όραμα 2035
Η Δυτική Μακεδονία να εξελιχθεί σε περιφέρεια όπου η κοινωνική καινοτομία και η κοινωνική επιχειρηματικότητα λειτουργούν ως συμπληρωματικός μηχανισμός δημιουργίας τοπικών θέσεων εργασίας & επανένταξης ανέργων και ευάλωτων ομάδων.
Στρατηγικός στόχος
Να δημιουργηθεί μέσα στην επόμενη δεκαετία ένα περιφερειακό οικοσύστημα κοινωνικής επιχειρηματικότητας, που δεν θα παράγει μόνο επιχορηγούμενες δράσεις, αλλά βιώσιμες κοινωνικές επιχειρήσεις συνδεδεμένες με πραγματικές αγορές, δημόσιες συμβάσεις, τοπικές αλυσίδες αξίας και ανάγκες των τοπικών ομάδων. Κρίσιμες θεωρούνται ιδιαίτερα οι όποιες εμπροσθοβαρείς δράσεις έως το 2030.
Οι βασικοί προτεινόμενοι άξονες της Στρατηγικής:
- Εστίαση σε λίγους κλάδους
Η Δυτική Μακεδονία δεν χρειάζεται οριζόντια διάχυση πόρων σε κάθε πιθανή δραστηριότητα. Χρειάζεται θεματική συγκέντρωση σε κλάδους που πατούν στις ανάγκες της πράσινης μετάβασης και στα τοπικά συγκριτικά πλεονεκτήματα:
α. Ενέργεια – εξοικονόμηση – ενεργειακή φτώχεια
Κοινωνικές επιχειρήσεις για ενεργειακές υπηρεσίες μικρής κλίμακας, συμβουλευτική σε ευάλωτα νοικοκυριά, μικρές παρεμβάσεις εξοικονόμησης ενέργειας, ενεργειακές κοινότητες κοινωνικού σκοπού.
β. Φροντίδα και silver economy (οικονομία της 3ης ηλικίας)
Υπηρεσίες κατ’ οίκον φροντίδας, υποστήριξη ηλικιωμένων, μεταφορά/συνοδεία, ψηφιακή βοήθεια, τοπικές λύσεις υγείας και ευεξίας σε αραιοκατοικημένες περιοχές. Η δημογραφική γήρανση και η πληθυσμιακή μείωση κάνουν αυτόν τον κλάδο ιδιαίτερα κρίσιμο.
γ. Κυκλική οικονομία και επανάχρηση
Επισκευή, επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση υλικών, εργαστήρια επαναξιοποίησης εξοπλισμού, second-life προϊόντα, πράσινες υπηρεσίες.
δ. Αγροδιατροφή μικρής κλίμακας και τοπικές αλυσίδες αξίας
Κοινωνικές επιχειρήσεις για συλλογική τυποποίηση, διανομή, σχολικά/νοσοκομειακά γεύματα, τοπικά προϊόντα, σύνδεση παραγωγών με κοινωνικές δομές.
ε. Πολιτισμός – τοπική ταυτότητα – δημιουργική οικονομία
Αξιοποίηση τοπικής κληρονομιάς, βιομηχανικής μνήμης & κληρονομιάς, τοπικής γαστρονομίας και κοινοτικής πολιτιστικής παραγωγής με σύγχρονα επιχειρηματικά μοντέλα.
στ. Κοινωνικές υπηρεσίες σε ορεινές και απομακρυσμένες περιοχές
Μετακίνηση, μικρο-υπηρεσίες μικρής κλίμακας, διασύνδεση πολιτών με υπηρεσίες, υποστήριξη τοπικών κέντρων κοινότητας με επιχειρηματικό σκέλος.
- Από την επιχορήγηση στην «ωρίμανση» & στην βιωσιμότητα
Το βασικό πρόβλημα πολλών δράσεων Κ.ΑΛ.Ο. στην Ελλάδα είναι ότι δημιουργούν φορείς χωρίς προετοιμασία αγοράς. Για να μην ισχύσει το ίδιο και στη Δυτική Μακεδονία χρειάζεται ένας υποστηρικτικός μηχανισμός ωρίμανσης σε 3 στάδια:
Στάδιο Α – pre-incubation
Ανάδειξη ιδεών από ανέργους, νέους, γυναίκες, πρώην εργαζόμενους λιγνιτικού τόξου, ΑμεΑ, φορείς βάσης.
Στάδιο Β – incubation
Νομική/λογιστική υποστήριξη, business model, κοστολόγηση, κοινωνικός αντίκτυπος, πρόσβαση σε πελάτες.
Στάδιο Γ – acceleration
Σύνδεση με δημόσιες προμήθειες, ιδιωτικές αγορές, συμβολαιακή συνεργασία με δήμους, νοσοκομεία, σχολεία, ενεργειακές κοινότητες, πολιτιστικούς φορείς.
- Δημιουργία Περιφερειακού Κόμβου Κοινωνικής Καινοτομίας μέσα στο υφιστάμενο Strategic Hub Δυτικής Μακεδονίας
Προτείνεται η λειτουργία ενός Western Macedonia Social Innovation Hub, όχι ως νέος φορέας, αλλά ως λειτουργικός μηχανισμός με συντονισμό από την Περιφέρεια και συνεργασία με ΑΝΚΟ, Πανεπιστήμιο, δήμους, ΔΥΠΑ, επιμελητήρια και φορείς Κ.ΑΛ.Ο.
Ο ρόλος του επί μέρους κόμβου του Strategic Hub προτείνεται για:
- συνεχή χαρτογράφηση κοινωνικών αναγκών ανά Π.Ε.,
- τεχνική βοήθεια σε ομάδες και φορείς,
- mentoring και business development,
- helpdesk για ΕΣΠΑ/ΔΑΜ/μικροχρηματοδότηση,
- εργαστήρια κοινωνικής καινοτομίας για πιλοτικές λύσεις,
- παρακολούθηση κοινωνικού αντικτύπου.
- Δημόσια ζήτηση: χωρίς αυτήν δεν θα υπάρξει βιώσιμη Κ.ΑΛ.Ο.
Η μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ «πολιτικής κοινωνικής καινοτομίας» και «άσκησης επιχορηγήσεων» είναι αν δημιουργείται ζήτηση.
Γι’ αυτό προτείνεται η Περιφέρεια να ενεργοποιήσει:
- κοινωνικά και καινοτόμα κριτήρια στις δημόσιες συμβάσεις όπου επιτρέπεται,
- ειδικές δράσεις – προμήθειες για κοινωνικές επιχειρήσεις,
- προγραμματικές συνεργασίες με δήμους για τοπικές υπηρεσίες φροντίδας, πολιτισμού, επανάχρησης, πράσινων υπηρεσιών,
- συμπράξεις κοινωνικών επιχειρήσεων με υφιστάμενες ΜμΕ.
Με απλά λόγια: η Περιφέρεια & η χώρα δεν πρέπει μόνο να χρηματοδοτούν την ίδρυση & την αρχική λειτουργία, αλλά να βοηθά να υπάρχουν οικονομικές εισροές προς τις κοινωνικές επιχειρήσεις.
5. Ειδική στόχευση στους ανθρώπους που χάνουν περισσότερο από την ενεργειακή μετάβαση
Με βάση τις σημερινές συνθήκες της Δυτικής Μακεδονίας, η στρατηγική πρέπει να δίνει προτεραιότητα σε:
- νέους 18–35,
- γυναίκες,
- μακροχρόνια ανέργους,
- πρώην ή έμμεσα επηρεαζόμενους εργαζόμενους από τη λιγνιτική οικονομία,
- άτομα με αναπηρία,
- κατοίκους ορεινών/απομακρυσμένων κοινοτήτων.
Εδώ η κοινωνική επιχειρηματικότητα πρέπει να λειτουργήσει όχι απλώς ως «μορφή εταιρείας», αλλά ως διαδρομή μετάβασης στην εργασία. Αυτό σημαίνει σύνδεση με:
- κατάρτιση,
- επανακατάρτιση,
- coaching,
- υποστηρικτικές κοινωνικές υπηρεσίες,
- δομές απασχόλησης και ΔΥΠΑ.
Η Θεσσαλία δείχνει ότι μια περιφερειακή δράση ΕΚΤ+ μπορεί να κινητοποιήσει κρίσιμη μάζα φορέων. Η Δυτική Μακεδονία, λόγω ΔΑΜ, έχει λόγο να χτίσει ακόμη πιο ολοκληρωμένο σχήμα, συνδέοντας ΕΚΤ+, Περιφερειακό Πρόγραμμα και Δίκαιη Μετάβαση.
Προτεινόμενα βασικά συμπληρωματικά μέτρα:
Μέτρο 1: Social Transition Incubator μικρής κλίμακας
Ετήσιος μηχανισμός επώασης 20–30 ομάδων ανά κύκλο σε Κοζάνη, Πτολεμαΐδα, Φλώρινα, Καστοριά, Γρεβενά.
Μέτρο 2: Κοινωνική Καινοτομία για Ενεργειακή Φτώχεια
Πιλοτικά σχήματα κοινωνικών επιχειρήσεων σε τηλεθέρμανση, εξοικονόμηση, μικρο-παρεμβάσεις κατοικιών, συμβουλευτική.
Μέτρο 3: Silver Economy Labs
Τοπικά πιλοτικά προγράμματα φροντίδας και αυτόνομης διαβίωσης ηλικιωμένων, με κοινωνικές επιχειρήσεις και ψηφιακά εργαλεία.
Μέτρο 4: Western Macedonia Social Circular Economy Network
Δίκτυο κοινωνικών επιχειρήσεων για επανάχρηση υλικών, επισκευές, αντικείμενα δεύτερης ζωής, τοπικά εργαστήρια.
Διακυβέρνηση
Προτείνεται τριεπίπεδη διακυβέρνηση (μη θεσμικού χαρακτήρα):
Στρατηγικό επίπεδο: Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας
Καθορίζει στόχους, ετήσιες προτεραιότητες, συνέργειες με ΕΣΠΑ/ΔΑΜ/ΠΠΑ.
Επιχειρησιακό επίπεδο: Περιφερειακός Κόμβος
Υλοποιεί mentoring, calls for ideas, τεχνική βοήθεια, παρακολούθηση.
Τοπικό επίπεδο: Δήμοι + τοπικοί εταίροι
Αναδεικνύουν ανάγκες, εξασφαλίζουν χώρους, ενεργοποιούν τοπική ζήτηση, συμμετέχουν σε πιλοτικές συμβάσεις.
Τι προτείνεται ως άμεσο πρώτο βήμα:
Ένας Οδικός Χάρτης ως Περιφερειακό Σχέδιο Ενεργοποίησης Κοινωνικής Καινοτομίας με 5 ενέργειες:
- γρήγορη χαρτογράφηση κοινωνικών αναγκών και υφιστάμενων φορέων Κ.ΑΛ.Ο. με αξιοποίηση υφιστάμενων μελετών και ερευνών από έργα που τρέχουν ήδη και αφορούν στον κλάδο,
- επιλογή 4–5 θεματικών προτεραιοτήτων,
- σχεδιασμός του συμπληρωματικού μηχανισμού επώασης και τεχνικής βοήθειας,
- προετοιμασία ειδικής πρόσκλησης ή δέσμης προσκλήσεων,
- πιλοτικό έργο συνεργασιών με μικρό αριθμό δήμων.
Συμπέρασμα
Η Δυτική Μακεδονία δεν χρειάζεται μια γενική στρατηγική κοινωνικής οικονομίας. Χρειάζεται μια στρατηγική κοινωνικής καινοτομίας προσαρμοσμένη στη μεταλιγνιτική μετάβαση και στις ειδικές ανάγκες της περιοχής.
Η ουσία είναι να μετατραπεί η κοινωνική επιχειρηματικότητα από καλή πρόθεση και εξαγγελίες, σε μηχανισμό απασχόλησης, τοπικής παραγωγής, φροντίδας και ανασυγκρότησης κοινοτήτων.
Η Θεσσαλία δείχνει ότι μια περιφέρεια μπορεί να κινηθεί οργανωμένα μέσω ΕΚΤ+, σαφούς στόχευσης και κριτηρίων κοινωνικού αντικτύπου.
Η Δυτική Μακεδονία έχει ακόμα ισχυρότερο λόγο να το κάνει, επειδή η κοινωνική καινοτομία εκεί συνδέεται άμεσα με το μέλλον της μετάβασης, της απασχόλησης και της δημογραφικής ανθεκτικότητας.
Κώστας Καραμάρκος
Σύμβουλος Στρατηγικής,
Συνιδρυτής ΙΔΜΕλ,
Project Manager Έργου SIJMA
