Το New European Bauhaus, ή Νέο Ευρωπαϊκό Bauhaus, ακούγεται σε πάρα πολλούς ως ένας ακόμη ευρωπαϊκός όρος. Κάτι που βρίσκεται ανάμεσα στην αρχιτεκτονική, στην πράσινη μετάβαση, στην αισθητική και στην ουσιαστική συμμετοχή των πολιτών στα δημόσια έργα και παρεμβάσεις.
Για μια περιοχή όπως η Δυτική Μακεδονία, που συνεχίζει να πιέζεται πολύ έντονα από τις επιπτώσεις της απολιγνιτοποίησης, τη δημογραφική συρρίκνωση, την ανεργία, την αβεβαιότητα και κυρίως την ανάγκη νέας παραγωγικής ταυτότητας, το εύλογο ερώτημα είναι: μας αφορά πραγματικά το ΝΕΒ ή είναι μια ευρωπαϊκή ουτοπία;
Η απάντηση δεν είναι απλή.
Το ΝΕΒ μπορεί πράγματι να μείνει μια ωραία ρητορική. Μπορεί όμως και να γίνει και ένα πολύ πρακτικό εργαλείο για πραγματικά καλύτερα δημόσια έργα, πιο ζωντανούς δημόσιους χώρους, πολύ πιο ανθρώπινες γειτονιές, πιο λειτουργικά δημόσια κτίρια και πιο συμμετοχικό σχεδιασμό. Το κρίσιμο είναι αν θα το δούμε ως μια συμπληρωματική «διακόσμηση» πάνω σε ήδη έτοιμα έργα ή ως ένα νέο τρόπο να σχεδιάζουμε εξαρχής καλύτερες παρεμβάσεις.
Με απλά λόγια, το New European Bauhaus συνδέει τρεις αξίες: βιωσιμότητα, συμπερίληψη και ποιότητα του τόπου. Δηλαδή ένα έργο δεν αρκεί να είναι ενεργειακά αποδοτικό ή να έχει και λίγο πράσινο. Πρέπει ταυτόχρονα να είναι προσβάσιμο, χρήσιμο για διαφορετικές κοινωνικές ομάδες, να σέβεται την ταυτότητα του τόπου, να βελτιώνει την καθημερινή εμπειρία των ανθρώπων και να σχεδιάζεται με ουσιαστική συμμετοχή.
Αυτό σημαίνει ότι μια πλατεία, ένα σχολείο, ένα παλιό κτίριο που επαναχρησιμοποιείται, μια διαδρομή πεζών, ένα πάρκο, μια αγορά ή μια κοινωνική υποδομή μπορούν να αξιολογούνται όχι μόνο τεχνικά, αλλά και ως προς το αν δημιουργούν καλύτερη ποιότητα ζωής.
Το σημαντικό είναι ότι το ΝΕΒ δεν είναι πλέον μόνο μια ιδέα και ένα πλαίσιο που συστήνεται να εφαρμοστεί βηματικά. Έχει αρχίσει να μπαίνει σταδιακά στη λογική των ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει δημιουργήσει το NEB Facility, έναν πολυετή μηχανισμό για την περίοδο 2025–2027, που συνδυάζει έρευνα και καινοτομία με εφαρμογή λύσεων σε πραγματικά έργα και γειτονιές. Η επίσημη περιγραφή της Ευρωπαϊκής Επιτροπής αναφέρει ότι το ΝΕΒ έχει ήδη χρηματοδοτηθεί από εννέα ευρωπαϊκά προγράμματα και έχει οδηγήσει σε σχεδόν 500 έργα στο πεδίο. (New European Bauhaus). Παράλληλα, η DG REGIO ξεκίνησε το 2026 ειδική τεχνική υποστήριξη προς Διαχειριστικές Αρχές για την ενσωμάτωση των αρχών ΝΕΒ στα Προγράμματα Συνοχής και στις προσκλήσεις έργων. (Horizon Europe NCP Portal).
Έχω μάλιστα την τιμή και τη χαρά να είμαι τεχνικός εμπειρογνώμονας ΝΕΒ σε εθνικό επίπεδο για τις τρεις ελληνικές περιφέρειες που ζήτησαν και έλαβαν την τεχνική στήριξη (Κρήτη, Πελοπόννησος, Βόρειο Αιγαίο), μαζί με μια εξαιρετική συνάδελφο, την κα Ελένη Φελέκη. Έχουμε ξεκινήσει ήδη και υποστηρίζουμε της τρεις αυτές περιφέρειες στην προσπάθεια να χρηματοδοτήσουν έργα των Προγραμμάτων τους με στοιχεία ΝΕΒ.
Αυτό λοιπόν έχει ιδιαίτερη σημασία για τα Περιφερειακά Προγράμματα (ΕΠ) του ΕΣΠΑ. Το ΝΕΒ αρχίζει να μεταφράζεται σε ερωτήματα πολύ πρακτικά: πως γράφεται μια πρόσκληση; Πως μπαίνουν κριτήρια ποιότητας; Τι ζητάμε από έναν Δήμο ως δικαιούχο; Πως τεκμηριώνεται ότι μια ανάπλαση δεν είναι απλώς πλακόστρωση; Πως αποδεικνύεται ότι ένα έργο είναι προσβάσιμο, πράσινο, λειτουργικό, όμορφο, συμμετοχικό και βιώσιμο στη χρήση του;
Στη Δυτική Μακεδονία αυτό το πλαίσιο φυσικά και μπορεί να έχει νόημα. Όχι επειδή χρειαζόμαστε ακόμη μία ευρωπαϊκή ταμπέλα, ή μας περισσεύουν ανθρώπινοι πόροι και μπορούμε να βάλουμε ποιοτικά στοιχεία στα δημόσια έργα, αλλά επειδή έχουμε πολλά πεδία όπου τα έργα πρέπει να γίνουν καλύτερα.
Οι λιγνιτικές περιοχές, οι πόλεις σε μετάβαση, τα παλιά βιομηχανικά και ενεργειακά τοπία, τα δημόσια κτίρια, οι σχολικές υποδομές, οι γειτονιές που χάνουν πληθυσμό, οι περιοχές γύρω από νέες επενδύσεις ΑΠΕ, οι αστικές αναπλάσεις και οι χώροι πολιτιστικής μνήμης μπορούν να αποτελέσουν πραγματικό πεδίο εφαρμογής.
Ένα έργο ΝΕΒ στη Δυτική Μακεδονία δεν χρειάζεται να είναι εντυπωσιακό αισθητικά. Μπορεί να είναι η επανάχρηση ενός παλιού δημόσιου κτιρίου ως χώρου μάθησης, πολιτισμού και κοινωνικής οικονομίας. Μπορεί να είναι μια πράσινη διαδρομή που συνδέει σχολεία, πλατείες, αγορά και γειτονιές. Μπορεί να είναι ένας δημόσιος χώρος σε πρώην λιγνιτική περιοχή που εξηγεί την ιστορία της μετάβασης και ταυτόχρονα λειτουργεί ως χώρος αναψυχής, σκίασης και κοινωνικής συνάντησης. Μπορεί να είναι ένα σχολείο ή ένα κέντρο κοινότητας που αναβαθμίζεται ενεργειακά, αλλά και σχεδιαστικά και κοινωνικά. Μπορεί να είναι μια νέα σχέση πόλης–υπαίθρου, παραγωγής–τοπικών προϊόντων, πολιτισμού–καθημερινότητας.
Υπάρχει όμως πάντα ένα μεγάλο «αλλά». Για να γίνει αυτό, χρειάζεται σοβαρή τεχνική και θεσμική ικανότητα. Το ΝΕΒ απαιτεί περισσότερα από μια τυπική μελέτη. Απαιτεί άξιους αρχιτέκτονες, μηχανικούς, περιβαλλοντολόγους, κοινωνικούς επιστήμονες, ειδικούς προσβασιμότητας, ανθρώπους του πολιτισμού, τοπικούς φορείς, δήμους και πολίτες να δουλέψουν μαζί. Απαιτεί διαβούλευση που να μην είναι προσχηματική. Απαιτεί τεύχη δημοπράτησης που να ζητούν ποιότητα και όχι μόνο μια ελάχιστη συμμόρφωση. Απαιτεί κριτήρια αξιολόγησης που να μετρούν εμπειρία χρήστη, σκίαση, προσβασιμότητα, ανθεκτικότητα, επανάχρηση υλικών, λειτουργικό μοντέλο και κοινωνικό όφελος.
Εδώ τίθεται το ζήτημα της φέρουσας ικανότητας του τεχνικού κόσμου. Έχουν οι Δήμοι επαρκείς τεχνικές υπηρεσίες για τέτοιο σχεδιασμό; Έχουν οι μελετητές χρόνο και αμοιβές για ουσιαστική διεπιστημονική δουλειά; Μπορούν οι Διαχειριστικές Αρχές να ζητήσουν πιο σύνθετα κριτήρια χωρίς να μπλοκάρουν ή να καθυστερήσουν ακόμη περισσότερο τις διαδικασίες; Μπορούν οι τοπικοί φορείς να συμμετάσχουν ουσιαστικά και όχι μόνο να ενημερωθούν στο τέλος; Αν η απάντηση είναι όχι, τότε το ΝΕΒ θα μείνει ευρωπαϊκή ορολογία. Αν όμως ξεκινήσει οργανωμένα, μπορεί να αναβαθμίσει την ποιότητα των έργων.
Για αυτό η Δυτική Μακεδονία χρειάζεται έναν πρώτο δημόσιο διάλογο, απλό αλλά ουσιαστικό. Θα πρότεινα τρία θέματα εκκίνησης.
Πρώτον, ποια πιλοτικά έργα της περιόδου 2021–2027 μπορούν να γίνουν πραγματικά καλύτερα με τις αρχές ΝΕΒ; Όχι θεωρητικά. Συγκεκριμένα: δημόσιοι χώροι, σχολεία, κοινωνικές υποδομές, επαναχρήσεις κτιρίων, πράσινες διαδρομές, έργα σε περιοχές μετάβασης.
Δεύτερον, πως ενισχύουμε την τεχνική ικανότητα Δήμων, μελετητών και φορέων; Χρειάζονται οδηγοί, πρότυπα τεύχη, checklists, επιμόρφωση, εργαστήρια βελτίωσης σχεδιασμού έργων και υποστήριξη πριν κλειδώσουν οι «μελέτες νέου τύπου ΝΕΒ».
Τρίτον, πως εξασφαλίζουμε ότι τα έργα δεν θα είναι μόνο πράσινα, αλλά και κοινωνικά δίκαια; Δηλαδή προσβάσιμα σε όλους, χρήσιμα για νέους και ηλικιωμένους, για άτομα με αναπηρία, για οικογένειες, για μικρές επιχειρήσεις, για γειτονιές που κινδυνεύουν να μείνουν πίσω.
Εν κατακλείδι 🡪 ΝΕΒ στη Δυτική Μακεδονία: Oυτοπία;
Μπορεί να γίνει ουτοπία, αν το αντιμετωπίσουμε ως ένα σύνθημα – κενό γράμμα και αν θεωρήσουμε ότι παραμένουμε ένας αδύναμος κρίκος στην αλυσίδα παραγωγής ποιοτικών έργων.
Μπορεί όμως να γίνει σταδιακά και ένα νέο πρακτικό εργαλείο, αν το συνδέσουμε με τα πραγματικά χρήσιμα έργα της μετάβασης, με τις ανάγκες των πόλεων και των χωριών μας, με την ποιότητα του δημόσιου χώρου και με μια νέα απαίτηση: τα χρηματοδοτούμενα έργα να μην είναι απλώς επιλέξιμα, αλλά να είναι χρήσιμα, όμορφα, βιώσιμα και δίκαια.
Καραμάρκος Κώστας,
Σύμβουλος Στρατηγικής –
Εμπειρογνώμονας εφαρμογής ΝΕΒ στην
Ελλάδα για τις Περιφέρειες Κρήτης,
Βορείου Αιγαίου και Πελοποννήσου
