Η έκθεση της ΕΑΓΜΕ αποκαλύπτει σημαντικές επιβαρύνσεις στα υπόγεια νερά της ΠΕ Κοζάνης και αναδεικνύει την ανάγκη ουσιαστικής προστασίας τους
Μια σύνθετη εικόνα για την κατάσταση των υπόγειων νερών στη Δυτική Μακεδονία και ιδιαίτερα στην Περιφερειακή Ενότητα Κοζάνης αποτυπώνει η ετήσια έκθεση της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών (ΕΑΓΜΕ) για το 2025, η οποία εκδόθηκε τον Οκτώβριο του 2026 και έχει στη διάθεσή του ο «Χρόνος Κοζάνης». Τα αποτελέσματα αναδεικνύουν σημαντικές χημικές επιβαρύνσεις σε αρκετά υπόγεια υδατικά συστήματα, με την περιοχή της Πτολεμαΐδας να συγκεντρώνει ορισμένα από τα πιο χαρακτηριστικά ευρήματα, χωρίς όμως τα προβλήματα να περιορίζονται στην Εορδαία.
Σύμφωνα με την έκθεση, το 40% των σταθμών παρακολούθησης στο Υδατικό Διαμέρισμα Δυτικής Μακεδονίας παρουσιάζει κακή χημική κατάσταση, ενώ αντίθετα το 84% χαρακτηρίζεται από καλή ποσοτική κατάσταση. Με άλλα λόγια, το βασικό πρόβλημα δεν είναι τόσο η γενικευμένη έλλειψη υπόγειων υδάτων όσο η επιβάρυνση της ποιότητάς τους από χημικές ουσίες, οι οποίες συνδέονται κυρίως με ανθρωπογενείς δραστηριότητες. Να σημειωθεί πως τα ποσοστά (84% και 40%) δεν αθροίζονται στο 100%, επειδή αφορούν δύο διαφορετικούς δείκτες αξιολόγησης των ίδιων υπόγειων νερών.
Η γεωργία και η χρήση αζωτούχων λιπασμάτων αναγνωρίζονται ως σημαντικοί παράγοντες επιβάρυνσης, ενώ στην Πτολεμαΐδα και στο Νότιο Πεδίο η ΕΑΓΜΕ καταγράφει πρόσθετες πιέσεις που σχετίζονται με την εξορυκτική δραστηριότητα.
Τα ευρήματα αποκτούν ιδιαίτερη σημασία για μια περιοχή που βρίσκεται σε διαδικασία παραγωγικού και ενεργειακού μετασχηματισμού, καθώς η κατάσταση των υπόγειων υδατικών πόρων συνδέεται άμεσα με τη γεωργική παραγωγή, τις χρήσεις γης και τον σχεδιασμό των μελλοντικών δραστηριοτήτων.
Κακή χημική κατάσταση σε τέσσερις στους δέκα σταθμούς
Η ΕΑΓΜΕ πραγματοποίησε τέσσερις περιόδους εργασιών υπαίθρου κατά τη διάρκεια του 2025, με μετρήσεις φυσικοχημικών παραμέτρων, δειγματοληψίες, χημικές αναλύσεις και ελέγχους της στάθμης ή της παροχής των υπόγειων νερών.
Το δίκτυο του Υδατικού Διαμερίσματος Δυτικής Μακεδονίας περιλαμβάνει 126 υφιστάμενους σταθμούς και 13 νέες θέσεις, δηλαδή συνολικά 139 σημεία παρακολούθησης. Βασικές χημικές αναλύσεις πραγματοποιήθηκαν σε 115 σταθμούς, ενώ σε 105 έγιναν και αναλύσεις βαρέων μετάλλων και ιχνοστοιχείων.
Από τους 115 σταθμούς που αξιολογήθηκαν ως προς τη χημική τους κατάσταση, οι 61, ποσοστό 53%, χαρακτηρίστηκαν από καλή κατάσταση. Αντίθετα, 46 σταθμοί, ποσοστό 40%, κατατάχθηκαν στην κατηγορία της κακής χημικής κατάστασης. Σε τέσσερις σταθμούς διαπιστώθηκαν υπερβάσεις που αποδίδονται σε φυσικά γεωλογικά αίτια, ενώ για άλλους τέσσερις δεν υπήρχαν επαρκή δεδομένα.
Χρειάζεται εδώ μια σημαντική διευκρίνιση. Το Υδατικό Διαμέρισμα Δυτικής Μακεδονίας δεν ταυτίζεται με τα διοικητικά όρια της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας. Περιλαμβάνει υδρολογικές περιοχές που εκτείνονται και πέρα από αυτά. Συνεπώς, το ποσοστό του 40% αφορά το σύνολο των αξιολογημένων σταθμών του υδατικού διαμερίσματος και δεν μπορεί να παρουσιαστεί ως ποσοστό αποκλειστικά της ΠΕ Κοζάνης.
Ωστόσο, η ανάλυση των επιμέρους υδατικών συστημάτων αποκαλύπτει συγκεκριμένες περιοχές της ΠΕ Κοζάνης στις οποίες έχουν καταγραφεί προβλήματα.
Πτολεμαΐδα: Υπερβάσεις σε έξι από τους οκτώ σταθμούς
Το πιο χαρακτηριστικό εύρημα για την ΠΕ Κοζάνης αφορά το υπόγειο υδατικό σύστημα Πτολεμαΐδας.
Από τους οκτώ σταθμούς παρακολούθησης, οι έξι παρουσιάζουν υπερβάσεις χημικών παραμέτρων, ποσοστό που φτάνει το 75%. Οι υπερβάσεις αφορούν κυρίως νιτρικά και νιτρώδη και, σε ορισμένες θέσεις, αμμωνιακά.
Ιδιαίτερα υψηλή είναι η μέγιστη συγκέντρωση νιτρικών στη γεώτρηση με κωδικό ΥΠΤ049, όπου καταγράφηκαν 130 χιλιοστόγραμμα ανά λίτρο (mg/L), έναντι τιμής αναφοράς 50 mg/L. Πρόκειται για συγκέντρωση 2,6 φορές υψηλότερη από την τιμή αυτή.
Στη γεώτρηση ΥΠΤ22 η μέγιστη συγκέντρωση νιτρικών ανήλθε στα 66,2 mg/L, ενώ στη γεώτρηση ΥΠΤ09 καταγράφηκαν 57,4 mg/L.
Οι τιμές αυτές αφορούν συγκεκριμένες θέσεις και τις μέγιστες συγκεντρώσεις που καταγράφηκαν κατά την παρακολούθηση του 2025. Δεν αποτελούν μέσες τιμές ολόκληρου του υδροφορέα.
Τα νιτρικά είναι ενώσεις του αζώτου που μπορούν να καταλήξουν στα υπόγεια νερά κυρίως μέσω της γεωργικής δραστηριότητας, της χρήσης λιπασμάτων και της μεταφοράς αζωτούχων ουσιών από την επιφάνεια του εδάφους προς τους υδροφορείς. Τα νιτρώδη και τα αμμωνιακά αποτελούν επίσης σημαντικούς δείκτες για την αξιολόγηση της χημικής κατάστασης.
Η παρουσία τους σε αυξημένες συγκεντρώσεις δεν προσδιορίζει αυτομάτως μία και μοναδική πηγή ρύπανσης. Η ΕΑΓΜΕ επισημαίνει ότι στην Πτολεμαΐδα συνυπάρχουν πιέσεις από τη γεωργία και την εξορυκτική δραστηριότητα, χωρίς να αποδίδει κάθε επιμέρους υπέρβαση σε συγκεκριμένη δραστηριότητα.
Βιομηχανικός διαλύτης σε γεώτρηση της Εορδαίας
Ένα ακόμη εύρημα που παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον αφορά την ανίχνευση τριχλωροαιθυλενίου (TCE), ενός χλωριωμένου οργανικού διαλύτη που έχει χρησιμοποιηθεί σε βιομηχανικές εφαρμογές. Στο πλαίσιο της παρακολούθησης οργανικών ρύπων εξετάστηκαν δέκα υδροσημεία του Υδατικού Διαμερίσματος Δυτικής Μακεδονίας. Σε δύο από αυτά ανιχνεύθηκε TCE.
Η μία περίπτωση αφορά τη γεώτρηση ΥΠΤ22 του υπόγειου υδατικού συστήματος Πτολεμαΐδας, όπου καταγράφηκε συγκέντρωση 0,260 μικρογραμμαρίων ανά λίτρο (μg/L). Η δεύτερη αφορά τη γεώτρηση ΑΙΓ1 του συστήματος Κάτω Ρου Αλιάκμονα, με συγκέντρωση 0,860 μg/L.
Στα υπόλοιπα οκτώ σημεία δεν καταγράφηκε ανίχνευση της συγκεκριμένης ουσίας.
Η ΕΑΓΜΕ αντιμετωπίζει την παρουσία τριχλωροαιθυλενίου ως ένδειξη πιθανής τοπικής ανθρωπογενούς επίδρασης και επισημαίνει την ανάγκη περαιτέρω παρακολούθησης.
Η ανίχνευση μιας ουσίας δεν συνεπάγεται αυτομάτως υπέρβαση θεσμοθετημένου ορίου ούτε επιτρέπει, χωρίς πρόσθετα στοιχεία, την ταυτοποίηση της πηγής της. Αποτελεί, ωστόσο, ένα εύρημα που αξίζει να διερευνηθεί, ιδιαίτερα σε μια περιοχή με μακρά ιστορία βιομηχανικής και εξορυκτικής δραστηριότητας.
Νότιο Πεδίο: Χημικές επιβαρύνσεις και μεταλλικά στοιχεία
Στο υπόγειο υδατικό σύστημα Νοτίου Πεδίου, η έκθεση καταγράφει υπερβάσεις στις γεωτρήσεις ΥΣΡ70 και ΥΣΡ03. Παράλληλα, αναφέρονται αυξημένες συγκεντρώσεις σιδήρου και μαγγανίου, δύο στοιχείων που εντοπίζονται σε αρκετά υπόγεια υδατικά συστήματα.
Η παρουσία τους χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία, καθώς η ΕΑΓΜΕ αποδίδει τις σχετικές αυξημένες συγκεντρώσεις κυρίως στο φυσικό γεωχημικό υπόβαθρο, στη σύσταση των πετρωμάτων και στις συνθήκες που επικρατούν μέσα στους υδροφορείς.
Επομένως, δεν μπορεί κάθε υπέρβαση μεταλλικού στοιχείου να θεωρείται απόδειξη βιομηχανικής ρύπανσης.
Η περίπτωση του Νοτίου Πεδίου έχει πάντως ιδιαίτερη σημασία, καθώς πρόκειται για περιοχή όπου η μακροχρόνια εξορυκτική δραστηριότητα συνυπάρχει με άλλες χρήσεις γης και πιέσεις στους υδατικούς πόρους. Αξίζει να σημειωθεί, πως στην περιοχή του Ελλησπόντου είχε εντοπιστεί και εξασθενές χρώμιο στο πόσιμο νερό των χωριών της περιοχής.
Ξηρολίμνη, Βατερό και Τρικοκκιά Γρεβενών
Η εικόνα των χημικών επιβαρύνσεων δεν περιορίζεται στην Εορδαία. Στην έκθεση καταγράφονται τοπικές υπερβάσεις, κυρίως νιτρωδών, και στα υπόγεια υδατικά συστήματα Ξηρολίμνης, Βατερού στην Κοζάνη και Τρικοκκιάς Γρεβενών. Πρόκειται για μια σημαντική διαπίστωση, καθώς αναδεικνύει ότι τα προβλήματα ποιότητας των υπόγειων νερών εμφανίζονται και στην ευρύτερη περιοχή της Κοζάνης, με διαφορετική όμως ένταση και χαρακτηριστικά από εκείνα της Πτολεμαΐδας.
Η ΕΑΓΜΕ διευκρινίζει ότι οι συγκεκριμένες υπερβάσεις δεν εμφανίζουν γενικευμένη χωρική κατανομή σε επίπεδο ολόκληρου υδατικού συστήματος. Αξιολογούνται ως τοπικές επιβαρύνσεις, συμβατές με επιμέρους ανθρωπογενείς πιέσεις, όπως η γεωργική δραστηριότητα και η διάθεση κτηνοτροφικών ή αστικών λυμάτων.
Η διάκριση αυτή είναι ουσιαστική. Η καταγραφή υπέρβασης σε μία γεώτρηση δεν σημαίνει ότι όλα τα υπόγεια νερά της Ξηρολίμνης ή του Βατερού έχουν την ίδια χημική κατάσταση. Παράλληλα, όμως, η παρουσία επιβαρύνσεων σε διαφορετικά υδατικά συστήματα δημιουργεί ερωτήματα για τη διαχείριση των γεωργικών εισροών, των αποβλήτων και των τοπικών πηγών ρύπανσης.
Η ποσότητα των νερών παρουσιάζει καλύτερη εικόνα
Σε αντίθεση με τη χημική κατάσταση, τα αποτελέσματα για την ποσότητα των υπόγειων νερών είναι συνολικά πιο θετικά. Από τους 115 σταθμούς που αξιολογήθηκαν στο Υδατικό Διαμέρισμα Δυτικής Μακεδονίας, οι 97, ποσοστό 84%, χαρακτηρίζονται από καλή ποσοτική κατάσταση. Δώδεκα σταθμοί, ποσοστό περίπου 10%, βρίσκονται σε κακή κατάσταση, ενώ για έξι η αξιολόγηση παραμένει άγνωστη.
Η ΕΑΓΜΕ διαπιστώνει ότι οι δυσμενέστερες μεταβολές αφορούν κυρίως συγκεκριμένες θέσεις, στις οποίες καταγράφονται τάσεις υποβιβασμού της υπόγειας στάθμης. Στην περιοχή της Πτολεμαΐδας, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της γεώτρησης ΥΠΤ10. Οι πρόσφατες μετρήσεις της δείχνουν μεγαλύτερα βάθη υπόγειας στάθμης σε σχέση με παλαιότερες περιόδους, γεγονός που οδηγεί την ΕΑΓΜΕ να επισημάνει την ανάγκη συστηματικής παρακολούθησης.
Η μεταβολή αυτή συνδέεται με τις πολλαπλές πιέσεις που ασκούνται στην περιοχή και την έντονη αξιοποίηση των υπόγειων υδατικών πόρων. Αντίθετα, στο υπόγειο υδατικό σύστημα Πολυφύτου, η γεώτρηση ΚΝΔ06 παρουσιάζει έντονες εποχικές διακυμάνσεις της στάθμης, χωρίς να τεκμηριώνεται σαφής και συνεχής μακροχρόνια τάση υποβιβασμού.
Το στοιχείο αυτό δείχνει ότι οι υδροφορείς της ευρύτερης περιοχής δεν παρουσιάζουν όλοι την ίδια συμπεριφορά και ότι οι ποσοτικές πιέσεις πρέπει να αξιολογούνται ανά περίπτωση.
Τι σημαίνουν τα ευρήματα για την ΠΕ Κοζάνης
Η συνολική εικόνα που προκύπτει από την έκθεση είναι ότι η ΠΕ Κοζάνης αντιμετωπίζει διαφορετικές μορφές πίεσης στους υπόγειους υδατικούς πόρους της. Στην Πτολεμαΐδα καταγράφονται οι πιο χαρακτηριστικές και αριθμητικά τεκμηριωμένες χημικές υπερβάσεις, με υψηλές συγκεντρώσεις νιτρικών και ανίχνευση οργανικού διαλύτη σε συγκεκριμένη γεώτρηση.
Στο Νότιο Πεδίο εντοπίζονται επίσης υπερβάσεις, σε μια περιοχή με σύνθετες ανθρωπογενείς και γεωλογικές επιδράσεις. Στην Ξηρολίμνη, στο Βατερό και στην Τρικοκκιά εμφανίζονται τοπικές επιβαρύνσεις, που καταδεικνύουν ότι η ανάγκη παρακολούθησης εκτείνεται και στην ευρύτερη περιοχή της πόλης της Κοζάνης.
Την ίδια στιγμή, η ποσοτική κατάσταση των υπόγειων νερών παραμένει σε μεγάλο βαθμό καλή, χωρίς να απουσιάζουν τοπικά προβλήματα υποβιβασμού της στάθμης. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι η έκθεση αφορά την κατάσταση των υπόγειων υδατικών συστημάτων και όχι τον έλεγχο του νερού που διανέμεται στα δίκτυα ύδρευσης. Τα συγκεκριμένα ευρήματα δεν επιτρέπουν από μόνα τους συμπεράσματα για την καταλληλότητα του πόσιμου νερού των οικισμών.
Η ανάγκη για συστηματική παρακολούθηση
Τα αποτελέσματα της ΕΑΓΜΕ δεν συνιστούν μια γενικευμένη εικόνα περιβαλλοντικής υποβάθμισης σε ολόκληρη την ΠΕ Κοζάνης. Αποτυπώνουν, όμως, συγκεκριμένες επιβαρύνσεις που δεν μπορούν να αγνοηθούν. Η συστηματική παρακολούθηση των γεωτρήσεων, η διερεύνηση των πηγών ρύπανσης και η διαχρονική σύγκριση των μετρήσεων αποτελούν βασικές προϋποθέσεις για την αποτελεσματική διαχείριση των υπόγειων υδάτων.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το κατά πόσο οι καταγεγραμμένες υπερβάσεις εμφανίζονται σταθερά τα τελευταία χρόνια, αν έχουν ληφθεί μέτρα στις περισσότερο επιβαρυμένες περιοχές και ποιες παρεμβάσεις προβλέπονται για την προστασία των υδροφορέων.
Σε μια περιοχή που σχεδιάζει την επόμενη παραγωγική της ημέρα, η ποιότητα των υπόγειων νερών δεν αποτελεί δευτερεύον περιβαλλοντικό ζήτημα. Είναι κρίσιμη παράμετρος για τη γεωργία, την αξιοποίηση των εδαφών και τη βιωσιμότητα των μελλοντικών δραστηριοτήτων.
Η έκθεση της ΕΑΓΜΕ παρέχει μια σημαντική επιστημονική βάση. Το επόμενο ζητούμενο είναι τα ευρήματά της να μεταφραστούν σε συγκεκριμένες πολιτικές πρόληψης, ελέγχου και προστασίας των υπόγειων υδατικών πόρων της ΠΕ Κοζάνης.
Σωκράτης Μουτίδης – www.xronos-kozanis.gr
