*του Νίκου Μάντζαρη, Επικεφαλής Αναλυτή Πολιτικής & Συνιδρυτή του Green Tank
Η Ελλάδα μπορεί να τερματίζει τη λειτουργία των λιγνιτικών μονάδων της εντός του 2026, ωστόσο εξακολουθεί να εξάγει λιγνίτη στη Βόρεια Μακεδονία. Οι εξαγωγές γίνονται από δύο ορυχεία (Αχλάδα και Προσήλιο) των εταιρειών Λιγνιτωρυχεία Αχλάδας Α.Ε και Μ.Ε.ΤΕ. Α.Ε. Ο προορισμός τους είναι κυρίως ο λιγνιτικός σταθμός της Μπίτολα στη Βόρεια Μακεδονία, ο οποίος βρίσκεται στα σύνορα με την Ελλάδα. Παρότι ο σταθμός διαθέτει δικά του ορυχεία, τα τελευταία χρόνια έχει προχωρήσει και σε εισαγωγές λιγνίτη λόγω προβλημάτων επάρκειας καυσίμου.
Οι εξαγωγές αυτές έχουν αποτελέσει αντικείμενο πολλών δημόσιων αντιπαραθέσεων, εντός και εκτός Βουλής, κυρίως ενόψει της απολιγνιτοποίησης,,,. Τρία είναι τα βασικά σημεία κριτικής απέναντι στην πρακτική των εξαγωγών λιγνίτη:
- Η Ελλάδα κλείνει λιγνιτικές μονάδες αλλά συνεχίζει να εξορύσσει λιγνίτη για να καίγεται σε γειτονική χώρα, με αποτέλεσμα οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα και αέριων ρύπων να μην εξαφανίζονται, αλλά απλώς να μεταφέρονται εκτός ελληνικής επικράτειας.
- Οι περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιπτώσεις της εξόρυξης εξακολουθούν να επιβαρύνουν στις τοπικές κοινωνίες και ειδικά στα χωριά της Αχλάδας.
- Οι αποζημιώσεις στους κατοίκους της Αχλάδας από τις εταιρείες που εκμεταλλεύονται τα ορυχεία για τις απαλλοτριώσεις εδαφών παραμένουν σε εκκρεμότητα.
Από την άλλη μεριά, η κυβέρνηση απαντά αναφέροντας ότι:
- Οι εξαγωγές λιγνίτη είναι νόμιμες.
- Το κράτος έχει σημαντικά έσοδα από τη μίσθωση των ορυχείων, τα οποία για το έτος 2024 ανήλθαν σε €1.9 εκατ.
- Επιβάλλονται χρηματικά πρόστιμα όταν οι επιθεωρητές διαπιστώνουν παραβάσεις που έχουν σχέση με την ασφάλεια του γειτνιάζοντος οικισμού της Αχλάδας.
- Η δραστηριότητα του ορυχείου είναι επωφελής για την τοπική οικονομία, καθώς εξασφαλίζει άμεση και έμμεση απασχόληση.
- Το ΥΠΕΝ έκανε αποδεκτές όλες τις αιτήσεις των θιγόμενων ιδιοκτητών και κατοίκων περί διατήρησης των απαλλοτριώσεων, προκειμένου να συντελεστούν και να καταβληθούν οι αποζημιώσεις από τον υπόχρεο εκμεταλλευτή, σύμφωνα με τα οριστικά τιμήματα που έχουν προσδιοριστεί δικαστικά. Παραμένει μόνο μία εκκρεμότητα.
Με στόχο να φωτίσουμε την ποσοτική διάσταση του ζητήματος, παρουσιάζουμε τα αποτελέσματα της ανάλυσης των στοιχείων της Eurostat και της ESM -της εταιρείας ηλεκτροπαραγωγής της Β. Μακεδονίας- σχετικά με τις εξαγωγές λιγνίτη από την Ελλάδα προς τη Βόρεια Μακεδονία από την περίοδο που ξεκίνησαν (Μάρτιος 2022) έως σήμερα (Μάρτιος 2026).
Το διάγραμμα δείχνει τη μηνιαία διακύμανση της εξαγόμενης ποσότητας λιγνίτη από την Ελλάδα προς τη Β. Μακεδονία καθώς και το ποσοστό επί της συνολικής ποσότητας λιγνίτη που χρησιμοποιήθηκε για παραγωγή ηλεκτρικής ενέργειας στον λιγνιτικό σταθμό της Μπίτολα.
Σύμφωνα με τα δεδομένα της Eurostat, αθροιστικά στη διάρκεια αυτής της τετραετίας, η Ελλάδα εξήγαγε στη Β. Μακεδονία 2.96 εκατ. τόνους λιγνίτη. Η ποσότητα αυτή αντιστοιχεί σε επίπεδο έτους μόλις στο 1,3%-1,5% του λιγνίτη που εξορυσσόταν στη Δυτική Μακεδονία όταν οι λιγνιτικές μονάδες λειτουργούσαν πλήρως (50-55 εκατ. τόνοι ετησίως). Σύμφωνα με τα ίδια στοιχεία της Eurostat, ο εξαγόμενος λιγνίτης απέφερε έσοδα στις εταιρείες συνολικού ύψους € 91.7 εκατ. (δηλαδή περίπου 31€/τόνο).
Ειδικότερα, για την περίοδο έως το τέλος του 2025 για την οποία υπάρχουν αναλυτικά δεδομένα από την ESM, ο ελληνικός λιγνίτης αποτέλεσε το 16.9% της συνολικής ποσότητας καυσίμου που χρησιμοποιήθηκε στον λιγνιτικό σταθμό της Μπίτολα (2.85 εκατ. τόνοι επί συνόλου 16.9 εκατ. τόνων). Είναι αξιοσημείωτο ότι ορισμένους μήνες αυτό το ποσοστό πλησίασε ή και ξεπέρασε το 40% με εξαγόμενες ποσότητες που άγγιξαν τους 120,000 τόνους λιγνίτη.
Επιπλέον, σύμφωνα με τα ετήσια στοιχεία της ESM, η ειδική κατανάλωση λιγνίτη στους δύο λιγνιτικούς σταθμούς της Βόρειας Μακεδονίας είναι περίπου 2 Kg λιγνίτη για κάθε παραγόμενη KWh. Συνεπώς, στη διάρκεια ολόκληρης της τετραετίας 2022-2026, ο ελληνικός λιγνίτης συνεισέφερε στην παραγωγή περίπου 1.5 TWh ηλεκτρικής ενέργειας από τον λιγνιτικό σταθμό της Μπίτολα.
Ένα πραγματικά βιώσιμο ενεργειακό μέλλον για την Ελλάδα και τη Βόρεια Μακεδονία προϋποθέτει συντονισμένη και αποφασιστική δράση και στις δύο πλευρές των συνόρων.
Για την Ελλάδα, η ουσιαστική απεξάρτηση από τον λιγνίτη δεν περιορίζεται μόνο στην παύση λειτουργίας των λιγνιτικών μονάδων ηλεκτροπαραγωγής. Απαιτεί επίσης τον οριστικό τερματισμό της εξόρυξης λιγνίτη, με ταυτόχρονη εξασφάλιση των αναγκαίων πόρων για την περιβαλλοντική αποκατάσταση των εξορυκτικών περιοχών και τη στήριξη των τοπικών κοινωνιών που επηρεάζονται από τη μετάβαση. Η λήξη της μίσθωσης των ορυχείων της Αχλάδας το 2028 θα πρέπει να αποτελέσει το τελευταίο κεφάλαιο της λιγνιτικής εξόρυξης στη χώρα.
Επιπλέον, η Ελλάδα μπορεί και πρέπει να ζητήσει από τις αρχές της Βόρειας Μακεδονίας να προβούν σε ενέργειες για τον περιορισμό της διασυνοριακής ρύπανσης. Πρόκειται για μια κατάσταση απειλητική τόσο για το περιβάλλον όσο και για τη δημόσια υγεία, δεδομένου ότι ο σταθμός της Μπίτολα είναι από τους πιο ρυπογόνους στα Δυτικά Βαλκάνια. Ειδικά, οι εκπομπές διοξειδίου του θείου (SO2) του σταθμού υπερβαίνουν κατά περισσότερο από 11 φορές ακόμα και τα πολύ χαλαρότερα όρια εκπομπών που ισχύουν για τις χώρες της Ενεργειακής Κοινότητας.
Από την άλλη μεριά, η Βόρεια Μακεδονία καλείται να επιταχύνει τη δική της μετάβαση προς ένα καθαρότερο ενεργειακό μοντέλο, που αποτελεί και προϋπόθεση για την ένταξή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Για να γίνει αυτό, χρειάζεται μια ξεκάθαρη πολιτική δέσμευση, επενδύσεις στην αξιοποίηση του δυναμικού ανανεώσιμων πηγών ενέργειας της χώρας, καθώς και αποτελεσματική αξιοποίηση των διαθέσιμων χρηματοδοτικών εργαλείων για τη στήριξη των τοπικών κοινωνιών και τον αναπροσανατολισμό των τοπικών οικονομιών σε βιώσιμη κατεύθυνση.
Η μετάβαση πέρα από τον λιγνίτη θα είναι ολοκληρωμένη μόνο όταν οι εκπομπές αερίων ρύπων και διοξειδίου του άνθρακα μειωθούν πραγματικά — όχι αν απλώς μεταφέρονται από τη μία πλευρά των συνόρων στην άλλη.
