Φθορές, καθυστερήσεις και αγωνία για μνημεία τριών και πλέον αιώνων
Σε οριακή κατάσταση βρίσκονται ιστορικοί ναοί στην περιοχή των Καμβουνίων, με σοβαρά προβλήματα φθοράς και την τοπική κοινωνία να ζητά άμεση παρέμβαση για τη διάσωσή τους. Την ίδια στιγμή, τρεις εκκλησίες της Αγίας Παρασκευής προετοιμάζονται για τον εορτασμό των 300 χρόνων από την ανέγερσή τους, αναδεικνύοντας τη σημασία τους ως ενιαίο πολιτιστικό σύνολο.
Η εικόνα αυτή αποτυπώνει το ευρύτερο ζήτημα προστασίας μνημείων στη Δυτική Μακεδονία, όπου η καθυστέρηση παρεμβάσεων και η γραφειοκρατία οδηγούν σε περαιτέρω φθορά. Παράλληλα, η ανάδειξη της πολιτιστικής κληρονομιάς συνδέεται άμεσα με την ταυτότητα και την ανάπτυξη της περιοχής.
Σήμα κινδύνου εκπέμπουν ιστορικοί ναοί στην περιοχή των Καμβουνίων, με την εικόνα στο εσωτερικό τους να προκαλεί έντονη θλίψη και ανησυχία. Ρωγμές στους τοίχους, φθαρμένες και σκισμένες αγιογραφίες, υποστυλώματα, χώματα και σκόνη που συγκεντρώνονται καθημερινά, συνθέτουν ένα σκηνικό εγκατάλειψης, την ώρα που μνημεία αιώνων φθείρονται μπροστά στα μάτια της τοπικής κοινωνίας. Πολίτες, ιερείς και αυτοδιοικητικοί ζητούν άμεση παρέμβαση της Πολιτείας, προκειμένου να σωθούν εκκλησίες με σημαντική ιστορική και πολιτιστική αξία. Την ίδια στιγμή, τρεις εκκλησίες αφιερωμένες στην Αγία Παρασκευή, με κοινά χαρακτηριστικά και μακρά ιστορία, βρίσκονται στο επίκεντρο προετοιμασιών για τον εορτασμό των 300 χρόνων από την ανέγερσή τους.
Το ρεπορτάζ καταγράφει την εικόνα που επικρατεί σε τέσσερις εκκλησίες της περιοχής, την Αγία Παρασκευή της Ελάτης, την Αγία Παρασκευή του Τρανόβαλτου, την Αγία Παρασκευή της Βογγόπετρας και την Παναγία του Φρουρίου, με τις πρώτες ενδείξεις φθοράς να έχουν εξελιχθεί πλέον σε σοβαρά προβλήματα, ιδίως στην Ελάτη και στο Φρούριο. Παράλληλα, αναδεικνύεται η ανάγκη προστασίας και ανάδειξης των τριών εκκλησιών της Αγίας Παρασκευής, οι οποίες, όπως επισημαίνεται, αποτελούν ενιαίο πολιτιστικό σύνολο.
Οι τρεις Αγίες Παρασκευές, στην Ελάτη, στο Τρανόβαλτο και στη Βογγόπετρα, βρίσκονται σε μικρή χιλιομετρική απόσταση μεταξύ τους και παρουσιάζουν κοινά στοιχεία τεχνοτροπίας, κατασκευής και αγιογράφησης, με έτος κτισίματος το 1726. Πρόκειται για τρεις ναούς με κοινή ταυτότητα, που φέτος συμπληρώνουν 300 χρόνια ζωής, γεγονός που δίνει ιδιαίτερη σημασία στις πρωτοβουλίες για την ανάδειξή τους. Στο πλαίσιο αυτό, προγραμματίζεται πανηγυρικός εορτασμός στις 26 Ιουλίου, ανήμερα της Αγίας Παρασκευής, με επίκεντρο την εκκλησία της Βογγόπετρας, όπου ήδη γίνονται προετοιμασίες για μια εκδήλωση με επετειακό χαρακτήρα.
Ωστόσο, την ίδια στιγμή, η εικόνα που παρουσιάζουν ορισμένοι από τους ναούς προκαλεί έντονη ανησυχία. Όπως περιγράφεται στις μαρτυρίες, το εσωτερικό τους αποπνέει εγκατάλειψη και φθορά, με τις αγιογραφίες να καταστρέφονται και τα δομικά στοιχεία να παρουσιάζουν σοβαρά προβλήματα.
Ο ερασιτέχνης ερευνητής Ευάγγελος Σιαμπανόπουλος μιλώντας στο «Χ» περιγράφει με έντονο τρόπο την κατάσταση, επισημαίνοντας ότι η εικόνα των μνημείων τον λυπεί εδώ και χρόνια. Όπως αναφέρει, «ο τόπος των Καμβουνίων είναι πανέμορφος και τα έχει όλα», ωστόσο εκφράζει την ανησυχία του για την κατάσταση των εκκλησιών και ειδικά της Αγίας Παρασκευής Ελάτης, σημειώνοντας ότι «από την νοτιοανατολική πλευρά της μονίμως ανοίγει και κάποια στιγμή θα καταρρεύσουν οι τοίχοι και σαν μνημείο θα χαθεί».
Την ίδια ώρα, περιγράφει την καθημερινή φθορά στο εσωτερικό του ναού, αναφέροντας ότι οι αγιογραφίες φθείρονται συνεχώς, ενώ «οι γυναίκες που καθαρίζουν λένε ότι βγάζουμε και από ένα φαράσι σκουπίδι, ένα φαράσι χώμα κάθε φορά». Υπογραμμίζει ότι «δεν μπορεί να πάει άλλο αυτή η κατάσταση» και ζητά, με αφορμή τον φετινό εορτασμό των 300 χρόνων, να κινητοποιηθεί η Πολιτεία και να προχωρήσει σε μέτρα επισκευής, συντήρησης και ανάδειξης των εκκλησιών.
Παράλληλα, επισημαίνει ότι σε κακή κατάσταση βρίσκεται και η Παναγία του Φρουρίου, ζητώντας να υπάρξει ενδιαφέρον και χρηματοδότηση για τη συντήρησή της. Αναφερόμενος στη σημασία των μνημείων, τονίζει ότι «η συντήρηση και η κατάσταση που είναι τα μνημεία είναι δείγμα πολιτισμού», ενώ επικαλείται και τη θέση του Νικολάου Μουτσόπουλου ότι τα μνημεία «αδερφώνουν τους λαούς» και ανήκουν σε όλο τον κόσμο, προσθέτοντας ότι «δεν έχουμε κανένα δικαίωμα εμείς να τα αφήνουμε και να τα βλέπουμε σε αυτή την κατάσταση».
Στην Αγία Παρασκευή της Ελάτης, ο πάτερ Ιωάννης δίνει τη δική του διάσταση, τονίζοντας τη σημασία της διατήρησης των εκκλησιαστικών κειμηλίων. Όπως σημειώνει, «η εκκλησία είναι σεβασμός. Είναι κειμήλια. Πρέπει να κρατηθεί, να στυλωθεί. Και να υπάρχει βοήθεια», επισημαίνοντας ότι οι γενιές περνούν, αλλά τα μνημεία πρέπει να παραμείνουν.
Ο πρόεδρος της Ελάτης Γιάννης Μπούντας θέτει το ζήτημα με όρους άμεσης ανάγκης, επισημαίνοντας ότι «όπως πάει σε λίγα χρόνια, ίσως και σύντομα να πέσει» και χαρακτηρίζοντας κρίμα να χαθεί μια τέτοια εκκλησία. Παράλληλα, αναφέρεται και στην ανάγκη προσβασιμότητας, ώστε ο ναός να μπορεί να γίνει επισκέψιμος, σημειώνοντας ότι θα μπορούσε να λειτουργήσει και ως μουσειακός χώρος, ακόμη και αν δεν χρησιμοποιείται για λειτουργίες. Όπως τονίζει, βασικό μέλημα είναι πρώτα η αποκατάσταση και στη συνέχεια η ανάδειξη, είτε από τις αρμόδιες αρχαιολογικές υπηρεσίες είτε με άδεια προς την τοπική κοινωνία να παρέμβει.
Η δημοτική σύμβουλος Σερβίων και πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Ελάτης Μαίρη Ελευθερία Χριστοδούλου περιγράφει αναλυτικά τα χαρακτηριστικά της εκκλησίας, σημειώνοντας ότι αποτελείται από δύο τμήματα, με τον αρχικό ναό και την επέκταση που έγινε το 1883. Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στις αγιογραφίες, οι οποίες, όπως λέει, είναι κυρίως σε μαύρο χρώμα, κάτι μοναδικό για την περιοχή.
Ωστόσο, αναδεικνύει και τα προβλήματα που σχετίζονται με τη φθορά, επισημαίνοντας ότι η κατασκευή με πλιθιά έχει οδηγήσει σε διάβρωση, ενώ η σκεπή χρειάζεται άμεση αντικατάσταση. Παράλληλα, αναφέρεται στη γραφειοκρατία που δεν επιτρέπει παρεμβάσεις, παρά το γεγονός ότι έχουν γίνει καταγραφές ζημιών από αρμόδιες υπηρεσίες από την Αθήνα. Όπως σημειώνει, έχουν περάσει σχεδόν τέσσερα χρόνια αναμονής, ενώ το πρόβλημα επιδεινώνεται. Ως προσωρινή λύση προτάθηκε η τοποθέτηση δοκών για την προστασία από τις βροχές, ωστόσο απαιτούνται εγκρίσεις για οποιαδήποτε ενέργεια.
Στην Αγία Παρασκευή του Τρανόβαλτου, ο πρώην δήμαρχος Καμβουνίων Αχιλλέας Ντοβόλης αναφέρει ότι έχουν γίνει επανειλημμένες προσπάθειες για χρηματοδότηση και παρεμβάσεις, χωρίς αποτέλεσμα μέχρι σήμερα. Όπως σημειώνει, έχουν απευθυνθεί στις αρμόδιες υπηρεσίες και έχουν φέρει την αρχαιολογική υπηρεσία, χωρίς όμως να υπάρξει εξέλιξη, ενώ μετά από πρόσφατη συνάντηση με την Αντιπεριφερειάρχη κ. Φαρμάκη υπάρχει δέσμευση για αυτοψία.
Ο πάτερ Ευάγγελος περιγράφει ένα ακόμη σοβαρό ζήτημα, αναφέροντας ότι «κάποιοι έχουν βγάλει τα μάτια των Αγίων στις αγιογραφίες», επισημαίνοντας ότι παρόμοια περιστατικά έχουν καταγραφεί και σε άλλα ξωκλήσια της περιοχής.
Στην Αγία Παρασκευή της Βογγόπετρας, ο Αχιλλέας Ντοβόλης περιγράφει την ιστορία του ναού, σημειώνοντας ότι είχε καταρρεύσει στο παρελθόν, με τη σκεπή από σχιστόλιθο να πέφτει προς τα μέσα και να προκαλεί ζημιές στις αγιογραφίες. Παρά τα προβλήματα, σήμερα η εκκλησία βρίσκεται σε καλή κατάσταση, ενώ ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το γεγονός ότι αγιογραφίες που βρίσκονται εκτεθειμένες για περισσότερα από 40 χρόνια σε βροχή και χιόνι παραμένουν αναλλοίωτες.
Στον ίδιο χώρο πραγματοποιείται κάθε χρόνο αντάμωμα την τελευταία Κυριακή του Ιουλίου, με τη φετινή διοργάνωση να αποκτά ιδιαίτερο χαρακτήρα, καθώς θα είναι η 28η και θα συνδυαστεί με τον εορτασμό των 300 χρόνων των τριών εκκλησιών.
Τέλος, ιδιαίτερα ανησυχητική είναι η κατάσταση στην Παναγία του Φρουρίου. Όπως αναφέρει ο Αχιλλέας Ντοβόλης, έχει καταρρεύσει τμήμα της εκκλησίας από σεισμό και σήμερα στηρίζεται με υποστυλώματα, χαρακτηρίζοντας την εικόνα «ντροπή».
Ο Παναγιώτης Γάτσος, με καταγωγή από το Φρούριο, επισημαίνει ότι η εκκλησία χρονολογείται από το 1647 και λειτουργούσε μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, ωστόσο μετά τον σεισμό του 1995 έγιναν μόνο προσωρινές παρεμβάσεις. Όπως σημειώνει, παρά τις προσπάθειες επικοινωνίας με αρμόδιες υπηρεσίες, δεν υπήρξε ουσιαστικό ενδιαφέρον, εκφράζοντας την εκτίμηση ότι «σε 10-15 χρόνια το κομμάτι θα φύγει».
Το σύνολο των μαρτυριών συγκλίνει σε ένα κοινό αίτημα, την ανάγκη άμεσης κινητοποίησης για τη διάσωση των μνημείων, πριν οι φθορές καταστούν μη αναστρέψιμες, την ώρα που η τοπική κοινωνία προσπαθεί να αναδείξει την ιστορική και πολιτιστική τους αξία.
Θένια Βασιλειάδου – www.xronos-kozanis.gr
