(Προώθηση της γνώσης, της κριτικής ικανότητας και των ανθρωπιστικών αξιών)
«Education with inert ideas is not only useless; it is above all things harmful» –Dialogues of A. N. Whitehead, 1956-
(Εκπαίδευση με αδρανείς ιδέες δεν είναι μόνο άχρηστη, αλλά πάνω από όλα είναι επιβλαβής)
Στο σχολείο (υπό την ευρεία έννοια), κατά γενικό κανόνα, ενώνεται ο νεανικός ενθουσιασμός και η δημιουργική φαντασία του μαθητή, με την εμπειρία του ώριμου δασκάλου. Με αυτή την ένωση (το κράμα θα λέγαμε), η μετάδοση της γνώσης, δηλαδή η διδασκαλία, γίνεται πιο αποδοτική, και η προώθηση της γνώσης, δηλαδή η έρευνα, πιο παραγωγική.
Τα εκπαιδευτικά συστήματα αλλάζουν και αναπροσαρμόζονται συνεχώς, σε σχέση με την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, καθώς και με τις ανάγκες κάθε χώρας. Στις αλλαγές αυτές, που πρέπει να γίνονται, ο δάσκαλος και ο μαθητής (υπό την ευρεία έννοια), συνήθως δεν λαμβάνονται σοβαρά υπόψη. Το τελικό όμως αποτέλεσμα κάθε εκπαιδευτικού συστήματος (δηλαδή η εκπαίδευση), εξαρτάται κυρίως από τους δυο αυτούς παράγοντες, δηλαδή το δάσκαλο και το μαθητή. Είναι εύκολο να αλλάξει η δομή ενός εκπαιδευτικού συστήματος «στα χαρτιά», είναι όμως πολύ πιο δύσκολο να δημιουργηθεί ένας αξιόλογος δάσκαλος. Κατά συνέπεια στόχος όλων των εκπαιδευτικών προγραμμάτων πρέπει να είναι η δημιουργία και η διατήρηση του καλού δασκάλου, καθώς και η επιλογή του χαρισματικού μαθητή σε κάθε τομέα.
«Ο δάσκαλος δημιουργεί για την αιωνιότητα, ποτέ δεν μπορεί να ξέρει που σταματά η επιρροή του», είχε επισημάνει ο Henry Adams. Υπάρχουν άπειρα παραδείγματα από την αρχαία Ελλάδα, και όχι μόνο, (Σωκράτης, Πλάτων, Ιπποκράτης, Πυθαγόρας, και πολλοί άλλοι). Η ευγενής άμιλλα μεταξύ των μαθητών, η προώθηση αλλά και η επιβράβευση της αριστείας αποτελούν τον κύριο μοχλό ανάπτυξης και προόδου, σε όλα τα καλά σχολεία του κόσμου. Η ισοπέδωση των πάντων είναι αντίθετη με τους νομούς της φύσης. Η ποικιλομορφία είναι ο κανόνας και όχι η εξαίρεση στη βιολογία. Αυτό το βλέπουμε καθημερινά. Όλοι μας δεν έχουμε το ίδιο ύψος, το ίδιο βάρος, το ίδιο χρώμα ματιών ή μαλλιών και πολλά άλλα. Όλοι είμαστε τόσο όμοιοι αλλά και τόσο διαφορετικοί ο ένας από τον άλλο. Όλα αυτά δείχνουν την ποικιλομορφία που υπάρχει στη βιολογία και κάνουν τη φύση να είναι τόσο όμορφη! Κατά συνέπεια η οποιαδήποτε ισοπέδωση σε οποιοδήποτε τομέα (αθλητισμό, εκπαίδευση, άλλο), είναι ενάντια με τους νόμους της βιολογίας, δηλαδή ενάντια με τους νόμους της φύσης. Οι δικοί μας όμως νόμοι, δεν είναι δυνατόν να αλλάξουν τους νόμους της φύσης. Φυσικά όλοι οι μαθητές δεν είναι δυνατόν να είναι άριστοι. Σε όλους όμως πρέπει να δίνεται η δυνατότητα αλλά και ο καθένας χωριστά πρέπει να καταβάλλει κάθε δυνατή προσπάθεια ώστε να επιτύχει το μέγιστο των δυνατοτήτων του.
Μόνο όμως η προώθηση της αριστείας δεν αρκεί, αλλά χρειάζεται και η ανταμοιβή αυτής. Ο άριστος έχει ανησυχίες, επιδιώκει την αξιοκρατική δοκιμασία, έχει ανάγκη από ευγενή άμιλλα, γιατί όλα αυτά είναι μέρος του εαυτού του και αποτελούν το πιστεύω του. Ο άριστος δεν ανέχεται την ισοπέδωση και γι’ αυτό το λόγο θα πάει εκεί όπου μπορεί να συναγωνιστεί αξιοπρεπώς, εκεί όπου υπάρχει ανταμοιβή της προσπάθειας, εκεί όπου αναγνωρίζεται η αριστεία. «Σαν είναι ο τράγος δυνατός, δεν τον κρατάει η μάντρα».
Κατά την εκπαίδευση πρέπει να καλλιεργείται η σκέψη και η κριτική ικανότητα του μαθητή και όχι μόνο η απομνημόνευση. Η απομνημόνευση είναι κάτι το παθητικό, ενώ η κρίση είναι κάτι το δυναμικό. Με την απομνημόνευση γίνεται μόνο αποθήκευση της γνώσης (αδρανείς ιδέες), ενώ με την κρίση γίνεται κινητοποίηση της γνώσης. Με αυτό τον τρόπο είναι δυνατόν κάποιος με την υπάρχουσα γνώση, να καταλήξει σε συμπεράσματα που ποτέ άλλο άτομο δεν είχε φτάσει, για οποιοδήποτε θέμα. Στη διδασκαλία πρέπει να ενθαρρύνεται ο διάλογος και η έκφραση όλων των απόψεων ελεύθερα. Στη συζήτηση, πρέπει να γίνεται κριτική ανάλυση της γνώσης που παρουσιάζεται. Πως το ξέρεις αυτό, τι αποδείξεις υπάρχουν γι’ αυτό, τι θα συνέβαινε αν αυτό που θεωρούμε σήμερα ότι είναι αλήθεια ήταν ακριβώς το αντίθετο; Κατά τη διδασκαλία δηλαδή, δεν πρέπει να παρουσιάζονται απλώς τα γεγονότα που έχουν συμβεί, αλλά και γιατί αυτά έχουν συμβεί. Πρέπει να τονίζεται όχι μόνο το γεγονός που συνέβη, αλλά και γιατί αυτό συνέβη.
Η γνώση δεν είναι κτήμα κανενός, αλλά είναι παγκόσμια και ενώνει τους ανθρώπους, γιατί η αναζήτηση της γνώσης είναι έμφυτη στον άνθρωπο. Η γνώση με τη συμβολή πολλών ατόμων πολλαπλασιάζεται και μπορεί να χρησιμοποιηθεί από όλους. Ο καθένας ανάλογα με τη γνώση του και την κριτική του ικανότητα είναι δυνατόν να προσθέσει το λιθαράκι του. Παρά το γεγονός όμως ότι η γνώση είναι παγκόσμια, η γνώση που κάθε άτομο έχει, είναι δικό του κτήμα και κανένας δεν είναι σε θέση να την αφαιρέσει από αυτό.
Η εκπαίδευση, πάνω απ’ όλα, έχει ως σκοπό και τη διαμόρφωση του χαρακτήρα του μαθητή καθώς και την καλλιέργεια των βασικών ανθρωπιστικών αξιών αυτού. Στο μαθητή πρέπει να γίνει κτήμα ότι η εφαρμογή κανόνων, ο προγραμματισμός, η πειθαρχημένη ζωή, η ύπαρξη υποχρεώσεων και όχι μόνο απαιτήσεων και δικαιωμάτων αποτελούν βασικά στοιχεία μιας ευνομούμενης, καλά οργανωμένης και προοδευτικής κοινωνίας. Αυτές οι βασικές αρχές εμπνέουν στο μαθητή την έννοια του καθήκοντος που πρέπει να έχει προς το συνάνθρωπό του, προς το σχολείο και προς την κοινωνία γενικότερα. Σκοπός της εκπαίδευσης δεν είναι να δημιουργήσει «ρομπότ» με γνώσεις, αλλά επιστήμονες με «παιδεία», δηλαδή με ανθρωπιστικές αξίες, με ακέραιο χαρακτήρα και να δώσει μόρφωση, υπό την ευρεία έννοια, στο «μορφωμένο». Ο Πλάτων είχε επισημάνει ότι «Πάσα τε επιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης και της άλλης αρετής πανουργία, ου σοφία φαίνεται».
Harisios K. Boudoulas MD, PhD, PhD Hon., Professor of Medicine/Cardiovascular Medicine and Pharmacy (emeritus), The Ohio State University, Columbus Ohio, USA. Honorary Professor, Academician (an. mem.)
