Γράφει ο Γιάννης Κουράκλης*
Η μετάβαση στη μεταλιγνιτική εποχή και η απεξάρτηση από το υπάρχον ενεργειακό μοντέλο είναι πιθανόν η πιο σημαντική πρόκληση της Δυτικής Μακεδονίας εδώ και πολλές δεκαετίες, παρόλο που δεν είναι η πρώτη φορά που η περιοχή (και η χώρα) βρίσκεται μπροστά σε σημαντικές αλλαγές. Όμως τώρα οι αλλαγές που απαιτούνται έχουν πολύ μεγαλύτερες συνέπειες, κυρίως λόγω του ασφυκτικού χρονοδιαγράμματος και της ανάγκης να επαναπροσδιοριστεί το παραγωγικό μοντέλο της περιοχής σχεδόν σε όλα τα επίπεδα οικονομικής δραστηριότητας, ξεκινώντας από τον πρωτογενή τομέα.
Οι πολίτες και η διοικητική και πολιτική ηγεσία αναγνωρίζουν τη δυσκολία του εγχειρήματος, όπως είναι φανερό από την ανησυχία που επικρατεί στις τοπικές κοινωνίες και τις προσπάθειες της πολιτείας. Πληθώρα άρθρων και εκτενών ερευνών έχουν δημοσιευθεί σε μια προσπάθεια να δώσουν απαντήσεις σε σημαντικά ερωτήματα σχετικά με τη μετάβαση: πώς θα πρέπει να επιτευχθεί κάτω από ασφυκτικά χρονικά διαγράμματα, προς ποια κατεύθυνση πρέπει να γίνουν οι παρεμβάσεις της πολιτείας και ποιο είναι το ενδεδειγμένο οικονομικό μοντέλο που θα εξασφαλίσει απασχόληση, ανάπτυξη και πρόοδο στις τοπικές κοινωνίες. Επισήμως, η πολιτεία έχει καταρτίσει ένα σχέδιο μετάβασης, το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη, με κεντρική ιδέα την ανάπτυξη της επιχειρηματικότητας.
Η επιχειρηματικότητα, δηλαδή η δημιουργία νέων επιχειρήσεων, είναι πρωτίστως κοινωνική διαδικασία. Νέες επιχειρήσεις και μεγάλης κλίμακας καινοτόμες ιδέες προκύπτουν επειδή η κοινωνία καλοδέχεται και υποστηρίζει τον πειραματισμό. Ανέχεται και αγκαλιάζει την αποτυχία, προσφέρει δεύτερες ευκαιρίες και δεν στιγματίζει όσους επιχειρούν και αποτυγχάνουν. Κοινωνίες που υποστηρίζουν την επιχειρηματικότητα νιώθουν άνετα με το ρίσκο της αποτυχίας και προσφέρουν επίσημα και ανεπίσημα δίκτυα υποστήριξης. Οι επιχειρηματίες παίρνουν ελεγχόμενο ρίσκο, έχοντας την πεποίθηση ότι υπάρχουν άνθρωποι γύρω τους που δεν θα τους εκτιμούν λιγότερο αν αποτύχουν ή δε θα θεωρούν ότι χάνουν τον καιρό τους επειδή δεν έχουν εξασφαλίσει τη σχετική ασφάλεια που προσφέρει μια θέση στο δημόσιο.
Η Sillicon Valley στις Η.Π.Α. είναι παγκοσμίως ίσως η πιο γνωστή και πιο ανεπτυγμένη περιοχή επιχειρηματικότητας (entrepreneurship hub), ιδιαίτερα για επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στις νέες τεχνολογίες και καινοτομία. Δυο είναι οι παράγοντες που κάνουν φιλόδοξους επιχειρηματίες να μετακομίζουν στην περιοχή: πρώτον, η διαθεσιμότητα κεφαλαίων (Venture Capital) και, δεύτερον, τα πολύτιμα χαρακτηριστικά που προσφέρει η τοπική κοινωνία, όπως οι διασυνδέσεις, η συναναστροφή με ανθρώπους που έχουν επιχειρήσει, έχουν αποτύχει, έχουν επιχειρήσει ξανά και ξανά χωρίς αποτέλεσμα, και συνεχίζουν να επιχειρούν και η διαβίωση σε ένα κοινωνικό δίκτυο που θεωρεί αποδεκτή τέτοια στάση ζωής .
Αυτή η υποστηρικτική στάση της κοινωνίας είναι σημαντική ακόμη και σε συνθήκες όπου η επιχειρηματικότητα είναι η μοναδική επιλογή, όπως για παράδειγμα ανάμεσα στους μετανάστες. Στην Ελλάδα υπάρχουν πολλές επιχειρήσεις που δημιουργήθηκαν από το μεγάλο κύμα μεταναστών των δεκαετιών του 1990 και 2000. Αυτοί οι άνθρωποι δημιούργησαν κάτι νέο κυρίως επειδή ο κοντινός κοινωνικός ιστός (π.χ. οικογένεια, φίλοι) τους παρείχε συναισθηματική και ψυχολογική υποστήριξη στις νέες προσπάθειες. Ανάλογη συμπεριφορά παρατηρείται και σε μετανάστες σε άλλες χώρες (π.χ. στο Ηνωμένο Βασίλειο), αλλά και σε μετανάστες που μετακινούνται λόγω εξωγενών συνθηκών (π.χ. πόλεμος). Φυσικά δεν θα πρέπει να αγνοούνται άλλοι παράγοντες όπως η σκληρή εργασία και οι ευκαιρίες που οι τοπικοί επιχειρηματίες δεν επιθυμούν να ακολουθήσουν, όμως αυτοί οι παράγοντες υπάρχουν σχεδόν παντού, σε αντίθεση με το κατάλληλη στάση της κοινωνίας απέναντι στην επιχειρηματικότητα.
Η επιχειρηματικότητα, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς που έχουν μεγαλώσει με την ασφάλεια της εργασίας σε κάποιο δημόσιο φορέα, δεν είναι κάτι που αναπτύσσεται γρήγορα ή εύκολα ή επειδή κάποιος διοικητικός φορέας υπογράφει κάποια χαρτιά και εύχεται καλή επιτυχία. Απαιτεί συγκεκριμένη κοινωνική στάση και συμπεριφορά, και αυτό με τη σειρά του παίρνει χρόνο. Δυστυχώς, αυτό είναι κάτι που δεν είναι ιδιαίτερα αναπτυγμένο στην περιοχή της Δυτικής Μακεδονίας, και είναι φανερό ότι οι εμπλεκόμενοι φορείς αγνοούν συστηματικά ή αποφεύγουν να αγγίξουν.
Το κατάλληλο κοινωνικό κεφάλαιο είναι το υπόβαθρο για να προκύψουν νέες ιδέες και νεοφυείς επιχειρήσεις. Είναι αυτό που οδηγεί νέους ανθρώπους να προσπαθήσουν να αναπτύξουν καινούργιες ιδέες, ανθρώπους πιο μεγάλης ηλικίας να ξεκινούν νέες εταιρίες ενώ μπορεί να βρίσκονται ήδη κοντά σε ηλικία συνταξιοδότησης και είναι αυτό που μετατρέπει διαθέσιμους πόρους και μηχανισμούς (π.χ. κεφάλαια, δια βίου εκπαίδευση, συμβουλευτικές υπηρεσίες) σε αποτελεσματικά εργαλεία.
*Ο Γιάννης Κουράκλης είναι Επίκουρος Καθηγητής Επιχειρηματικότητας στο University of Westminster, U.K.
