Από το Πρωτοχώρι έως την Πτολεμαΐδα, το ποντιακό δρώμενο ολοκληρώνει και φέτος τη διαδρομή του
Ο κύκλος των Μωμόγερων ολοκληρώθηκε και φέτος στις κοινότητες του Δήμου Κοζάνης, επιβεβαιώνοντας το βαθύ ρίζωμα του εθίμου στην τοπική κοινωνία και τη δυναμική του ως ζωντανό στοιχείο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς. Με τη συμμετοχή μικρών και μεγάλων, κατοίκων και επισκεπτών, τα Μωμοέρια αναβίωσαν στον Άγιο Δημήτριο, το Ρυάκιο, τον Τετράλοφο, τη Σκήτη, τα Αλωνάκια και το Πρωτοχώρι, ενώ η εορταστική τους διαδρομή κορυφώθηκε και εκτός των ορίων του Δήμου, με την παρουσίαση του δρώμενου ανήμερα των Θεοφανείων στην Πτολεμαΐδα.
Το σπουδαίο αυτό ποντιακό έθιμο του Δωδεκαημέρου, άρρηκτα συνδεδεμένο με τον ερχομό του νέου έτους και την προσδοκία της καλής χρονιάς, λειτούργησε και φέτος ως ψυχαγωγικό λαϊκό δρώμενο, γεμίζοντας δρόμους, πλατείες, σταυροδρόμια και αυλές με ήχους, χρώματα και έντονο συμβολισμό. Τα Μωμοέρια ή Κοτσαμάνια, με καταγωγή από την ορεινή Τραπεζούντα, αποτελούν μια σύνθετη μορφή λαϊκού θεάτρου, όπου η χορευτική, η θεατρική και η μουσική δράση συνυπάρχουν σε μια ενιαία, αδιάσπαστη τελετουργία.
Το λαϊκό δρώμενο των Μωμόγερων, δεν συνιστά απλώς έναν παραδοσιακό χορό, αλλά μια ολοκληρωμένη θεατρική πράξη με υπόθεση, ρόλους, σάτιρα και μελοποιημένα δίστιχα. Θεωρείται λείψανο αρχαίας αγροτικής γιορτής που συνδέεται με την αναγέννηση της φύσης μετά τη χειμωνιάτικη νάρκη, μεταφέροντας μέχρι σήμερα έναν βαθύ συμβολισμό για τον κύκλο της ζωής, τη γονιμότητα και τη συνέχεια της κοινότητας. Η σάτιρα που ενσωματώνει δεν λειτουργεί ως κακεντρέχεια, αλλά ως κοινωνικός καθρέφτης, αποφορτίζοντας την καθημερινότητα και επιτρέποντας στην κοινότητα να αναστοχαστεί, να γελάσει και να «καθαρθεί» μέσα από τη συλλογική εμπειρία.
Σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, το έθιμο απλωνόταν με διάφορες παραλλαγές σε ολόκληρο τον Εύξεινο Πόντο. Η μορφή που επιτελείται σήμερα στα χωριά της περιοχής μας προέρχεται από το χωριό Λιβερά του Πόντου και ξεχωρίζει για τη χαρακτηριστική της εικονογραφία. Οι φουστανελοφόροι Μωμόγεροι, με τα στολισμένα γιλέκα και τις περικεφαλαίες διακοσμημένες με καθρεφτάκια, κινούνται ακούραστα σε κυκλικό σχηματισμό, κρατώντας στα χέρια τους πολύχρωμες βέργες. Στο κέντρο της πομπής βρίσκεται η Νύφη, ένα από τα κεντρικά πρόσωπα του δρώμενου, η οποία δεν θα αποφύγει τελικά το «πεπρωμένο» της, την αρπαγή της από κάποιον θεατή που συμμετέχει ενεργά στη σκηνική δράση. Ανάμεσα στα πρόσωπα ξεχωρίζει και ο ζωόμορφος Πράγκαλης, που σκορπά το κέφι, σπάει τη ρουτίνα και προκαλεί την αναστάτωση που δεν προσβάλλει, αλλά οδηγεί στη συμβολική κάθαρση.
Όλοι οι συμμετέχοντες στο δρώμενο είναι άνδρες, ενώ η δράση εκτυλίσσεται μέσα στον δημόσιο χώρο των χωριών. Οι Μωμόγεροι περνούν από σπίτι σε σπίτι, όπου τους υποδέχονται στολισμένα τραπέζια με πλούσια εδέσματα, τσίπουρο, κρασί, παραδοσιακά γλυκά και κεράσματα. Ιδιαίτερη συγκίνηση προκαλεί το γεγονός ότι ακόμη και ξενιτεμένοι, που απουσιάζουν από τα χωριά τους, ζητούν οι Μωμόγεροι να περάσουν από τις αυλές των σπιτιών τους, έστω κι αν δεν υπάρχει κανείς να τους υποδεχθεί, ως ένδειξη μνήμης και δεσμού με τον τόπο. Παράλληλα, το δρώμενο δεν παραλείπει να αποδώσει τιμή και σεβασμό στους εκλιπόντες συντοπίτες, με στάση στο νεκροταφείο κάθε οικισμού, υπογραμμίζοντας τον βαθιά κοινοτικό χαρακτήρα του εθίμου.
Η πομπή των Μωμόγερων, συνοδευόμενη από τη νύφη, τον γέροντα, τη γραία, τον διάβολο, την αρκούδα, τον γιατρό, τον αρκουδιάρη και τον χωροφύλακα, μπορεί να φτάσει ακόμη και τα τριάντα άτομα μαζί με τους μουσικούς, που παίζουν λύρα (κεμεντζέ), αγγείο (τουλούμ) και νταούλι. Με φωνές, κραυγές, ήχους από κουδούνια, βήματα χορού και συνεχή μουσική, η δράση εξελίσσεται σε ένα ιδιότυπο θέατρο δρόμου, που όχι μόνο προσελκύει το ενδιαφέρον του κοινού, αλλά επιδιώκει και τη συμμετοχή του, μετατρέποντας θεατές και κατοίκους σε αναπόσπαστο μέρος της τελετουργίας.
Η φετινή αναβίωση πραγματοποιήθηκε με καθοριστική τη συμβολή της τοπικής κοινωνίας, καθώς φορείς του δρώμενου παραμένουν οι ίδιοι οι κάτοικοι των χωριών. Τα Μωμοέρια παρουσιάστηκαν στον Τετράλοφο και τον Άγιο Δημήτριο στις 25 και 26 Δεκεμβρίου, στη Σκήτη στις 27 και 28 Δεκεμβρίου, στα Αλωνάκια στις 31 Δεκεμβρίου και 1η Ιανουαρίου, στο Πρωτοχώρι στις 1 και 2 Ιανουαρίου και στο Ρυάκιο ανήμερα της Πρωτοχρονιάς, ολοκληρώνοντας τον κύκλο τους με έντονη συμμετοχή του κόσμου, παρά τις χαμηλές θερμοκρασίες.
Στον συνολικό εορταστικό κύκλο συμμετείχαν και οι οκτώ σύλλογοι που συνέβαλαν καθοριστικά στην αναγνώριση και την ανάδειξη του εθίμου, εκπροσωπώντας τις κοινότητες Αγίου Δημητρίου – Ρυακίου, Αλωνακίων, Ασβεστόπετρας, Καρυοχωρίου, Κομνηνών, Πρωτοχωρίου, Σκήτης και Τετραλόφου.
Υπενθυμίζεται ότι το έθιμο των Μωμόγερων είναι εγγεγραμμένο στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας από το 2015 και ένα χρόνο αργότερα εντάχθηκε και στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ανθρωπότητας της UNESCO.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι τα Μωμοέρια αποτελούν το πρώτο «ξεριζωμένο» έθιμο που αναγνωρίστηκε από την UNESCO, καθώς γεννήθηκε στον Εύξεινο Πόντο και αναγνωρίστηκε στη σύγχρονη Ελλάδα. Η αναγνώριση αυτή δεν αποτελεί απλώς έναν τίτλο διεθνούς προβολής, αλλά επιβεβαιώνει τη δύναμη της μνήμης, της συλλογικότητας και της πολιτισμικής συνέχειας των προσφυγικών κοινοτήτων.
Η επιτυχία της φετινής διοργάνωσης ανέδειξε, για ακόμη μία χρονιά, τη σημασία της ουσιαστικής σύμπραξης φορέων και συλλόγων, με τη στήριξη του Δήμου Κοζάνης, του Δήμου Εορδαίας, της Περιφέρειας Δυτικής Μακεδονίας και του Συνδέσμου Ποντιακών Σωματείων Δυτικής Μακεδονίας και Ηπείρου. Πάνω απ’ όλα, όμως, ανέδειξε τη σημασία της ενεργής συμμετοχής της τοπικής κοινωνίας και, ιδιαίτερα, των νεότερων γενιών, που δίνουν συνέχεια στο έθιμο και εγγυώνται τη ζωντανή του παρουσία στο μέλλον.
Σε μια εποχή ταχύτητας και αποσπασματικής μνήμης, οι Μωμόγεροι εξακολουθούν να λειτουργούν ως ζωντανός δεσμός με το παρελθόν, αλλά και ως κοινός τόπος συνάντησης για το παρόν και το μέλλον της ποντιακής παράδοσης, αποδεικνύοντας ότι οι παραδόσεις δεν διατηρούνται απλώς, αλλά ζουν και συνεχίζονται μέσα από τη συλλογική συμμετοχή της κοινότητας, με τη νεολαία να αναλαμβάνει ενεργό ρόλο στη μετάδοση και τη διατήρηση του εθίμου, εξασφαλίζοντας τη συνέχειά του στον χρόνο και τη θέση του ως ζωντανό κομμάτι της σύγχρονης τοπικής ταυτότητας.
Θένια Βασιλειάδου – www.xronos-kozanis.gr
