Γραφεί ο Πάρις Καραχάλιος*
Μέρος Α’
Στην πόλη μας υπήρξαν κατά καιρούς, άξια τέκνα της, που εργάστηκαν και προόδευσαν κάνοντας περιουσία, αλλά δεν λησμόνησαν την πατρίδα τους.
Από ευγνωμοσύνη έστελναν χρήματα για αγαθοεργίες ή έχτιζαν σχολεία.
Οι τότε Δημοτικού άρχοντες, αισθάνονταν υποχρέωση να τους τιμήσουν με διάφορους τρόπους, κάνοντάς τους προτομές ή φωτογραφίες και πολλούς απ’ αυτούς έβαζαν το όνομά τους σε οδούς της πόλης. Με τον τρόπο αυτό τους θυμόταν οι κάτοικοι και τους τιμούσαν.
Αφορμή πήρα μετά τα παραπάνω, για το λόγο ότι έγινα μάρτυρας ενός τραγικού (για μένα) γεγονότος και εξηγούμαι: Στεκόμουν στα σκαλοπάτια που οδηγούν στον Ι.Ν. Αγίου Νικολάου και σε μία στιγμή κοιτάζω τη ταμπέλα που έγραφε το όνομα της οδού. Πιστέψτε με έγινα έξαλλος όταν είδα ότι, αντί για το όνομα «Πανδώρα», υπήρχε άλλο.
Δεν φανταζόμουν ότι κάποιος ανιστόρητος υπάλληλος του Δήμου, θα έκανε αυτό (συγχωρήστε με) το ατόπημα! Φαίνεται ο «ειδήμων» νόμιζε ότι η οδός αφορούσε το κουτί της Πανδώρας, οπότε με ελαφρά τη καρδία, έβαλε το άλλο. Αν γνώριζε την ιστορία της πόλης, δεν θα έκανε αυτό το ατόπημα.
Σας γνωρίζω επειδή υπηρέτησα το Σωματείο αυτό, εξήντα και πλέον χρόνια, σύμφωνα με την εφημερίδα «Μακεδονία» της Θεσ/νίκης, είναι το αρχαιότερο της Βορείου Ελλάδος. Ιδρύθηκε το 1902, μετά από έγκριση του τότε Τούρκου Διοικητή και με ενέργειες του Μητροπολίτου Κωνσταντιου Ματουλοπουλου και με την επωνυμία «Μορφωτική Αδελφότης Κοζάνης Πανδώρα». Το όνομα «Πανδώρα» το πήρε από το περιοδικό «Πανδώρα» που κυκλοφορούσε αρκετά χρόνια στην Κοζάνη.
Σύμφωνα με το βιβλίο «Πανδώρα Κοζάνης 1902-2016» που εξέδωσε η σύζυγός μου Άννα Τανή – Καραχάλιου καθηγήτρια φιλολογίας, στη σελίδα 59 αναφέρεται ότι «Σκοπός της Αδελφότητας είναι η κατά ψυχή και σώμα μόρφωσις της κοινωνίας ημών επιδιωκομένη διά της καλλιεργείας της Μουσικής, της Γυμναστικής της εμπνεύσεώς του προς προστασίαν των δένδρων αισθήματος δια του σχηματισμού Αναγνωστηρίου και θεατρικών παραστάσεων. Προς τούτο καταρτίζονται πέντε τμήματα: α) το Μουσικόν β) Γυμναστικόν γ) Φιλοδασικόν δ) Αναγνωστηρίου και ε) το Θεατρικόν.
Με τη λειτουργία της Πανδώρας, τοποθετήθηκε σε οίκημα απέναντι από τον Άγιο Νικόλαο και στη γωνία πάνω από το σημερινό κατάστημα «Λιμνίδη». Εκεί το 1904 συνάντησε την επιτροπή της πόλης ο Παύλος Μελάς για να καταρτίσει τα αντάρτικα σώματα της περιοχής. Η Πανδώρα με αρχιμουσικό τότε Τούρκο, διατηρούσε μουσικά τετράδια με διάφορα τραγούδια που τα αριθμούσε στην τουρκική γλώσσα. Στο μπιριτζί νούμερο (ένα) ήταν γραμμένος ο Εθνικός μας Ύμνος! Όταν τελείωσε η συνεδρίαση, είπαν στον Αρχιμουσικό να παίξει το Νο 1, ο οποίος το έπαιξε. Όλοι τότε ενθουσιασμένοι πέταξαν τα φέσια τους στον αέρα! Ο πρωταρχικός της σκοπός ήταν ψυχαγωγικός. Ο δεύτερος και ο πιο ουσιώδης ήταν ο εθνικός. Κατά τη μετάβασή της σε περιοχές της πόλης, Μακεδονομάχοι ντύνονταν με τη στολή τους και όση ώρα έπαιζε η μουσική, αυτοί συναντιόταν με τους κατοίκους και τους εμψύχωναν. Δεν γνωρίζω αν ο αρχιμουσικός το γνώριζε αυτό ή αν πληρωνόταν.
Το 1905 έκανε δύο εξορμήσεις πατριωτικού χαρακτήρα. Στην πρώτη με τους Μακεδονομάχους ντυμένοι μαθητές πήγε στη Βέροια για να συγκροτηθεί εκεί το Εθνικό Συμβούλιο του Μακεδονικού Αγώνα, εν αγνοία των Τούρκων.
Η δεύτερη εξόρμηση το ίδιο έτος έγινε στη Σιάτιστα, γιατί οι δύο μαχαλάδες δεν εννοούσαν να ομονοήσουν και είχαν συχνά μικροσυμπλοκές. Η κάθε γειτονιά ήθελε τη Μητρόπολη να είναι σ’ αυτήν. Η Πανδώρα τότε έπαιξε διάφορα κομμάτια και μετά ανέβηκε σε μια πέτρα στη θέση «Άγιος Μηνάς» ο καθηγητής Παπασιώπης και με φλογερό πατριωτισμό τους είπε: Η ομόνοια και η αγάπη είναι σαν ένα δεμάτι κλήματα σφιχτά και οι άνθρωποι δεν πρέπει να φοβούνται. Βρισκόμαστε ανάμεσα σε άγρια θηρία, έτοιμα να μας κατασπαράξουν, Βούλγαροι, Ρουμάνοι, Αρβανίτες βάλθηκαν να μας εξοντώσουν. Μετά απ’ αυτό όλοι οι Σιατιστινοί άρχισαν να κλαίνε, να αγκαλιάζονται, λέγοντας ο Θεός σας έστειλε και μετά απ’ αυτό έγινε γλέντι τρικούβερτο.
Η τρίτη και σπουδαιότερη εξόρμηση έγινε το 1908 χρονιά που οι Τούρκοι γιόρταζαν το νέο Τουρκικό Σύνταγμα και η γιορτή θα γινόταν στο Μοναστήρι έδρα του Πασά.
Ο Μέραρχος της Κοζάνης (φιλόμουσος) πήρε μαζί του στο Μοναστήρι και την Πανδώρα για να παίξει στον Πασά το κομμάτι που αυτός αγαπούσε, το μπιριτζί νούμερο! Όταν ήρθε η σειρά της Πανδώρας και το έπαιξε, έγινε πανζουρλισμός από τους εκεί Έλληνες που ήταν πολλαπλάσιοι, οι οποίοι πετούσαν στον αέρα τα φέσια τους. Τότε ο πρόξενος Δημαράς πλησίασε έντρομος το συμβούλιο και τους είπε: Τι τρέλα Κοζανίτικη είναι αυτή; Τι σας έπιασε και παίξατε τον Ύμνο εδώ; Και το συμβούλιο του απάντησε: Εμείς δεν το γνωρίζουμε αυτό, εμείς ξέρουμε ότι είναι το μπιριτζί νούμερο!
(Σελίδες 69 και 70 του βιβλίου Πανδώρα Κοζάνης 1902-2016)
Η Πανδώρα διαλύθηκε πολλές φορές λόγω οικονομικής αδυναμίας, αλλά πολλές φορές πρόσφερε, όταν ξαναλειτουργούσε, στην πόλη σε πολλές καλλιτεχνικές ή εθνικές εκδηλώσεις μέχρι το 1940, οπότε οι Γερμανοί τους πήραν τα όργανα.
Αυτά κύριε ανιστόρητε δεν είναι αρκετά για να τιμηθεί το ιστορικό αυτό Σωματείο; Τι άλλο θα πρέπει να κάνει;
Οι τότε άρχοντες και προς τιμήν τους, ονόμασαν το δρόμο μπροστά από τον Άγιο Νικόλαο «Οδός Πανδώρας», αλλά;
*Πρώην Επιθεωρητής Ταχυδρομείων, πρώην Αρχιμουσικός Πανδώρας, πρώην μαθητής και Μαέστρος 62 χρόνια, πρώην Μαέστρος Εκκλησιαστικής Χορωδίας «Ο Άγιος Νικόλαος» 35 χρόνια
Συνεχίζεται
