Η τεχνητή νοημοσύνη, οι προκλήσεις που αυτή δημιουργεί και το θεσμικό πλαίσιο που προσπαθεί να δημιουργήσει η Ευρωπαϊκή Ένωση με στόχο την προστασία των προσωπικών δεδομένων και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων γενικότερα
Η τεχνητή νοημοσύνη, οριζόμενη ως η ανάπτυξη ευφυών υπολογιστικών συστημάτων ικανών να μιμούνται ανθρώπινες γνωστικές λειτουργίες, όπως εξαγωγή συμπερασμάτων, μάθηση και επίλυση προβλημάτων, επηρεάζει ολοένα και περισσότερο την καθημερινότητά μας, παρέχοντας πλείστες ευκαιρίες για καλύτερη υγειονομική περίθαλψη (π.χ. ακριβείς διαγνώσεις, πρόληψη ασθενειών), ασφαλέστερες και πιο καθαρές μεταφορές, πρόσβαση σε ποιοτική ενημέρωση και εκπαίδευση, αποτελεσματικότερη γεωργία, περιορισμό της κλιματικής αλλαγής κ.ά.
Οι περισσότεροι από εμάς είμαστε ενθουσιασμένοι με εφαρμογές που διευκολύνουν τη ζωή μας, ωστόσο δεν γνωρίζουμε επακριβώς τους κινδύνους που ελλοχεύουν και κατ’ επέκταση τους τρόπους για να προστατευτούμε. Αυτό βέβαια συμβαίνει στην αυγή κάθε μεγάλης επιστημονικής ανακάλυψης και σε μεγαλύτερο βαθμό στην περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία είναι ιδιαίτερα ευρεία σαν έννοια, περιλαμβάνει μεγάλη ποικιλία εφαρμογών και χαρακτηρίζεται από πολυπλοκότητα, αυτονομία και μη προβλεψιμότητα στον τρόπο που ενεργεί. Τα χαρακτηριστικά της αυτά συνεπάγονται αντικειμενικές δυσκολίες διαμόρφωσης ενός νομοθετικού πλαισίου επαρκούς να διασφαλίζει τον ανθρώπινο έλεγχο πάνω στα αυτοματοποιημένα συστήματα και την απόδοση ευθυνών.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση προσηλωμένη στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, εργάζεται συστηματικά για να αντιμετωπίσει τις προκλήσεις της τεχνητής νοημοσύνης που αφορούν τη διαφάνεια, την ασφάλεια, την ισότητα και την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων γενικότερα. Πρωτοπορεί παγκοσμίως έχοντας καταρτίσει έναν ολοκληρωμένο κανονισμό για όλα τα κράτη μέλη της, γνωστό ως “EU AI Act”, ο οποίος επιβάλλει συγκεκριμένες απαιτήσεις διαφάνειας, ανάλογα με το επίπεδο επικινδυνότητας κάθε εφαρμογής.
Στον ευαίσθητο τομέα της υγείας για παράδειγμα, όπου οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης κατατάσσονται συνήθως στην κατηγορία υψηλού κινδύνου, διασφαλίζεται με τον κανονισμό διαγνωστική διαφάνεια, δηλαδή, ενώ το σύστημα τεχνητής νοημοσύνης αναλύει ιατρικές εξετάσεις (π.χ. ακτινογραφίες), ο γιατρός πρέπει να κατανοεί τη λογική της μηχανής και έχοντας τον πλήρη έλεγχο, να παίρνει την τελική απόφαση για τη θεραπεία. Για την αποφυγή λανθασμένων διαγνώσεων σε κάποιες ομάδες ή ηλικίες, εξαιτίας ελλιπών ή μεροληπτικών στοιχείων επιβάλλεται η χρήση αντιπροσωπευτικών δεδομένων στην εκπαίδευση των αλγορίθμων. Βιομετρικά δεδομένα από wearables ή συσκευές παρακολούθησης προστατεύονται αυστηρά, διασφαλίζοντας ότι οι πληροφορίες που αφορούν την υγεία δεν θα χρησιμοποιηθούν για τη χειραγώγηση των πολιτών ή την αύξηση ασφαλίστρων.
Εκτός από την υγεία, ο κανονισμός προχωρά σε ρητές απαγορεύσεις πρακτικών που υπονομεύουν την ασφάλεια όπως η απαγόρευση κοινωνικής βαθμολόγησης, δηλαδή της αξιολόγησης της κοινωνικής συμπεριφοράς των πολιτών καθώς και η σήμανση περιεχομένου, επιβάλλοντας σαφή αναγνώριση των deepfakes και των κειμένων που παράγονται από συστήματα όπως το ChatGPT, ώστε να προστατεύεται το κοινό από την παραπληροφόρηση.
Αρκεί αυτό το νομοθετικό εγχείρημα; Ασφαλώς όχι. Η τεχνολογία εξελίσσεται με ρυθμούς ταχύτερους από τη διαδικασία σύνταξης των νόμων. Γι’ αυτό απαιτείται συνεχής επικαιροποίηση της νομοθεσίας και εστίαση στην εφαρμογή της στην πράξη με δημιουργία ισχυρών ελεγκτικών μηχανισμών και σαφή απόδοση ευθυνών σε περίπτωση σφάλματος ώστε οι καινοτομίες να μην αποβούν σε βάρος των θεμελιωδών δικαιωμάτων και της ασφάλειας των πολιτών.
Καθώς οι κίνδυνοι που απορρέουν δεν περιορίζονται μόνο εντός των συνόρων της αλλά τα υπερβαίνουν, η Ένωση βρίσκεται σε συνεχή συνεργασία με ευρωπαϊκούς, παγκόσμιους φορείς, οργανισμούς και κράτη ανά τον κοσμο προκειμένου να καταστεί αξιόπιστη, δεοντολογική και ανθρωποκεντρική η τεχνητή νοημοσύνη.
Είναι σημαντικό να αντιμετωπιστούν οι προκλήσεις με σύνεση και υπευθυνότητα για να επωφεληθούμε από τα θετικά της τεχνολογικής εξέλιξης διατηρώντας παράλληλα την αξιοπρέπεια και τις αξίες μας.
«πᾶσά τε ἐπιστήμη χωριζομένη δικαιοσύνης καὶ
τῆς ἄλλης ἀρετῆς πανουργία, οὐ σοφία φαίνεται»
Το κείμενο έγραψε η υποψήφια πρέσβης και μαθήτρια της Β Λυκείου (Β5) του ΔΗΜ.Ω.Σ. Ημερήσιου Γενικού Λυκείου Κοζάνης, Μαρία – Ματίνα Παπαθανασίου, στο πλαίσιο του προγράμματος EPAS (Σχολεία Πρέσβεις του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου).
