Γράφει ο Ευστάθιος Λαμπριανίδης*
41. Στο Μουσείο του Λούβρου στο Παρίσι ευρίσκεται το άγαλμα της Αφροδίτης της Μήλου. Το άγαλμα τούτο αποκαλύφθηκε στις 8 Απριλίου του 1820 στην Μήλο από τον γεωργό Γεώργιο Κεντρωτά. Το παρέλαβε ο Γάλλος Ζυλ Ντυμόν Ντ΄ Ουρβίλ, σημαιοφόρος του πληρώματος γαλλικού πολεμικού πλοίου που ναυλοχούσε στην Κωνσταντινούπολη με εντολή του. Ο βασιλεύς της Γαλλίας Λουδοβίκος ΙΗ΄ το είδε και έμεινε έκθαμβος. Από την 1η Μαρτίου 1821 τοποθετήθηκε στο Μουσείο του Λούβρου.
Η Αφροδίτη της Μήλου είναι δημιούργημα – κομψοτέχνημα της ύστερης ελληνιστικής περιόδου, ήτοι στα τέλη του 2ου αιώνα π.Χ., ήτοι 130 π.Χ.- 100 π.Χ. Το ύψος του αγάλματος αυτού είναι 2.02 μ. και το βάρος του είναι 900 κιλά. Είναι μαρμάρινο άγαλμα που εικονίζει την θεά Αφροδίτη, τη θεά του έρωτα και της ομορφιάς, γυμνή από την μέση και άνω, φέρει δε το ιμάτιό της δεμένο γύρω από την μέση της.
Το άγαλμα της Αφροδίτης της Μήλου είναι από μάρμαρο της Πάρου. Από μάρμαρο της Πάρου είναι και ο Ερμής του Πραξιτέλους, που ευρίσκεται στην Ολυμπία και ο οποίος ενσαρκώνει την εξιδανικευμένη ανδρική μορφή της εποχής του 6ου αιώνος π.Χ. και του 5ου αιώνος π.Χ., ήτοι από 600 π.Χ.-400 π.Χ. Το κηρύκειο είναι το έμβλημα του Ερμή που αποτελούσε σύμβολο ομόνοιας και παύσης των διαφορών. Αποτελείτο από λεπτή ράβδο ελιάς ή δάφνης με δύο μικρά φτερά και δυο φίδια, που ήταν τυλιγμένα γύρω από την ράβδο και μάχονταν το ένα το άλλο. Κηρύκειο, η ράβδος των κηρύκων.
Στην νήσο μας Πάρο, αριστουργήματα της γλυπτικής τέχνης, όπως η μαρμάρινη Γοργώ του β΄ τετάρτου του 6ου αιώνα π.Χ. ήτοι 575 π.Χ.-500 π.Χ., ανώνυμο έργο καλλιτέχνη εκ του νήσου μας Πάρου, αποδεικνύουν την πρωτοπορία των παριανών γλυπτών.
Άλλα αριστουργήματα από μάρμαρο εκ Πάρου είναι : η θεά Νίκη του Παιωνίου, η θεά Αφροδίτη του Πραξιτέλη στην Κνίδο, η θεά Άρτεμις Βραυρωνία στην Σικυώνα, η Μαινάδα του εκ της Πάρου καταγομένου γλύπτου Σκόπα στην Σικυώνα, η καθιστή θεά Εστία στο ιερό της στην Πάρο και η θεά Δήμητρα του Αθηναίου γλύπτη Λεωχάρη στην Κνίδο.
42. Στο Βερολίνο, στο Staatliche Museum, στην Γερμανία, ευρίσκεται οινοχόη του 470 π.Χ. – 460 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού που φέρει αγγειογραφία. Σε αυτήν παριστάνεται η θεά Αθηνά. Η ίδια φορώντας το κράνος της πλάθει με πηλό ένα άλογο. Το πίσω αριστερό πόδι του είναι μη ολοκληρωμένο. Πίσω της, στον τοίχο, κρέμονται τα εργαλεία της για την κατεργασία του ξύλου.
Από την Ιλιάδα γνωρίζουμε ότι η θεά Αθηνά πρωτοστάτησε στην κατασκευή του Δούρειου Ίππου που επέτρεψε στους Έλληνες να καταλάβουν την Τροία. Η στενή και πολυσήμαντη σχέση της Αθηνάς με το άλογο είναι και από άλλους μύθους γνωστή. Η Αθηνά ήταν πρώτη στις τέχνες : στην υφαντική, την κεραμική, την ξυλουργική, την κατασκευή γεωργικών εργαλείων. Η ίδια μαζί με τον θεό Ήφαιστο προστάτευε τους τεχνίτες.
43. Στην Βοστώνη, στο Μουσείο Καλών Τεχνών στις ΗΠΑ ευρίσκεται πελίκη με αγγειογραφία ερυθρόμορφου ρυθμού, των μέσων του 5ου αιώνος π.Χ., ήτοι 450-400 π.Χ. Στην αγγειογραφία τούτη απεικονίζεται σκηνή προετοιμασίας ηθοποιών που αποτελούσαν τον τραγικό χορό γυναικών. Στην παράσταση, ο ένας ηθοποιός, δεξιά, προσαρμόζει τα υποδήματά του, τους κοθόρνους. Μπροστά, χαμηλά, ακουμπισμένο στο έδαφος ευρίσκεται το γυναικείο προσωπείο που θα φορέσει. Ο ηθοποιός που ευρίσκεται αριστερά είναι ήδη κάποιος που έχει φορέσει το γυναικείο προσωπείο και εκτελεί μία από τις κινήσεις του χορού.
Οι κόθορνοι ήσαν αρχαιοελληνικά γυναικεία υποδήματα των αρχαίων Ελληνίδων και εν Ελλάδι αλλά και εις τον αρχαιοελληνικό αττικοϊωνικό Πόντο της Μικράς Ασίας. Η αρχαιοελληνική αυτή λέξις «κόθορνοι» διατηρείται μέχρι σήμερα. Ενθυμούμαι την εκ πατρός γιαγιά μου Κυριακή στο χωριό μου Σκήτη Κοζάνης, η οποία ήλθε μικρή εκ Πόντου στην Ελλάδα το 1923, μετά την Μικρασιατική Καταστροφή. Έλεγε κατά τα τέλη της δεκαετίας του 1960 απευθυνόμενη σε μένα που ήμουν μικρό παιδάκι : «Φέρον τα κοθόρνια μ΄(ου)» (=φέρε μου τα παπούτσια μου). Κι εγώ έτρεχα με χαρά να της κάνω το χατίρι. Βλέπε το αναρτημένο στο διαδίκτυο άρθρο μου με ημεροχρονολογία 13-5-2025 και τίτλο : «Οι Μωμόγεροι».
44. Στο Μητροπολιτικό Μουσείο Νέας Υόρκης ευρίσκεται ο περίφημος κρατήρας του Ευφρονίου, που πρόσφατα έγινε γνωστός. Σε λεπτομέρεια από τον κρατήρα αυτόν στην κύρια όψη του αγγείου παριστάνεται ο ξανθός νέος Σαρπηδών νεκρός, να τον παίρνουν ο φτερωτός Ύπνος και ο Θάνατος. Το αίμα τρέχει ακόμη σαν ποτάμι από τις πληγές που έχει ο νεκρός Σαρπηδών στο σώμα του. Στο κέντρο ο θεός Ερμής ως ψυχοπομπός. Το όνομα του αγγειογράφου ΕΥΦΡΟΝΙΟΣ διακρίνεται επάνω δεξιά. Ο κρατήρας τούτος είναι της τελευταίας δεκαετίας του 6ουαιώνος π.Χ., δηλ. 510-500 π.Χ.
Οι Αρχαίοι Έλληνες έλεγαν : «Ύπνω και θανάτω διδυμάοσι» (=ο ύπνος και ο θάνατος είναι δίδυμα αδέλφια). Σπουδαία βέβαια και η αρχαία ελληνική ρήση ότι ο μεν ύπνος είναι ένας μικρός θάνατος, ο δε θάνατος είναι ένας μεγάλος ύπνος.
Κοντά στην πόλη μας Νάουσα υπάρχει ο μεγάλος τάφος των Λευκαδίων, ο οποίος είναι από τους σημαντικότερους αρχαίους ελληνικούς μακεδονικούς τάφους και χρονολογείται στις αρχές του 3ου αιώνος π.Χ., ήτοι 300 π.Χ. 280 π.Χ. Στον κάτω όροφο υπάρχουν τέσσερις (4) κίονες που στηρίζουν των δωρικό θριγκό, ήτοι το τμήμα του κτηρίου που στηρίζεται στους 4 κίονες και αποτελείται από το επιστήλιο, την ζωφόρο και το γείσο, με τρίγλυφα και μετόπες, που κοσμούνται με Κενταυρομαχία. Ακολουθεί ζώνη με γραπτά φυτικά κοσμήματα. Ακολούθως έπεται ζωφόρος από κονίαμα, ανάγλυφη και γραπτή, με παραστάσεις μάχης αρχαίων Ελλήνων Μακεδόνων με Πέρσες. Ο δεύτερος όροφος αποτελείται από ιωνικούς ημικίονες και ψευδοπαράθυρα. Η κύρια γραπτή παράσταση, η κρίση του νεκρού, ευρίσκεται σε τέσσερις πίνακες ανάμεσα στους ημικίονες του πρώτου ορόφου. Εικονίζονται ο νεκρός, ο Ερμής και οι δύο κριτές: ο Αιακός, ο υιός του Δία και της Αιγίνης, και ο Ραδάμανθυς, ο υιός του Δία και της Ευρώπης, αδελφός του Μίνωα και του Σαρπηδόνος (Ομήρ. Ιλιάδα Ξ, 322). Ο Ραδάμανθυς μεταβάς εν Βοιωτία ενυμφεύθη την Αλκμήνη, μητέρα του Ηρακλή και θανών εγκαταστάθηκε στον Άδη, κριτής μετά του Αιακού και του Μίνωος, δικαιοδοσία έχων επί των ψυχών. Κατ΄ άλλους ενυμφεύθη την Αλκμήνη μετά θάνατον εις τα Ηλύσια Πεδία. Ηλύσια Πεδία : τόπος στην άκρη της γης, όπου μετά θάνατον ζούσαν, κατά την ελληνική μυθολογία, οι ήρωες, τα παιδιά των θεών και οι ενάρετοι, Οι Γάλλοι, χρησιμοποιώντας την ελληνική αυτή φράση ,Ηλύσια Πεδία, ονόμασαν την συνοικία των Παρισίων με την ομώνυμη μεγάλη λεωφόρο που συνδέει την Αψίδα του Θριάμβου με την χαοτική όμορφη κυκλική πλατεία Place de la Concorde και στην περιοχή αυτή περιοχή υπάρχουν ο κομψός κήπος των Ηλυσίων Πεδίων και μουσεία τέχνης.
45. Προ ολίγων μηνών, στις 25-2-2025, το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης, προς τιμήν του, επέστρεψε στο Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού χάλκινη κεφαλή γρυπός.
Το Μουσείο Νέας Υόρκης έκρινε πως δεν έφυγε νόμιμα από τη χώρα προέλευσής του, ήτοι την Ελλάδα. Η χάλκινη τούτη κεφαλή γρυπός ευρέθη αρχικώς στην κοίτη του ποταμού Κλαδέου, δίπλα εις το αρχαίον Γυμνάσιον (=Γυμναστήριον) της Αρχαίας Ολυμπίας, παρεδόθη εις το Μουσείο Ολυμπίας και κοσμούσε το Μουσείο και την αρχαία Ολυμπία.
Οι Γρύπες ήσαν μυθικά όντα της ελληνικής μυθολογίας, με μορφή όρνιθος, με κεφάλι και ράμφος αετού-γύπα, με δυνατά μεγάλα φτερά, με σώμα και πόδια λιονταριού, γαμψώνυχα, με νύχια όμοια με λιονταριού και με μάτια από όπου έβγαιναν σπινθήρες. Συνδέονται με τον Θεό Απόλλωνα αλλά και με το θεό Διόνυσο ως οινοχόοι του, καθώς φρόντιζαν ώστε ο κάνθαρος, το οινοπότηρό του, να είναι πάντοτε γεμάτο. Κατά τον Αισχύλο οι Γρύπες ήσαν τα σκυλιά του θεού Δία. Κατά τον Νόννο οι Γρύπες ήσαν ζώα της Νέμεσης (=Τιμωρίας).
Φτερωτά μυθικά όντα της ελληνικής μυθολογίας, σαν τους Γρύπες, ήσαν οι Άρπυιες. Οι Άρπυιες ήσαν γυναικείες φτερωτές μορφές, που υπηρετούσαν τον Άδη και προκαλούσαν το κακό. Είχαν εντολή από τον Δία να τρώνε το φαγητό του Φινέα, γιατί απεκάλυπτε στους ανθρώπους τις βουλές των θεών. Ο Δίας τον τύφλωσε και τον καταδίκασε σ΄ αυτήν την τιμωρία, να μένει πάντοτε νηστικός. Ο Φινεύς ήτο μάντης. Τις Άρπυιες εφόνευσαν οι Αργοναύτες. Ο Φινέας , σε ένδειξη ευγνωμοσύνης προς τους Αργοναύτες, τους υπέδειξε τον τρόπο περάσματος, διέλευσης από τις Συμπληγάδες Πέτρες.
Εν Σαλμυδησσώ της Θράκης ο Θησεύς συνήντησε τον μάντιν Φινέα. Ο Θησεύς απήλλαξε τον Φινέα από τις Άρπυιες και ο Φινέας τον συνεβούλευσε πώς να διαπλεύσει τις κατά την είσοδο του Ευξείνου Πόντου Συμπληγάδες Πέτρες. Βλέπε σελ. 109-110 Α΄ Τόμος Λεξικού Ελληνικής Αρχαιολογίας, Αλεξάνδρου Ραγκαβή.
46. Στο Μουσείο Στο Μουσείο Βατικανού ευρίσκεται κορινθιακός κρατήρας των αρχών του 6ου αιώνος π.Χ. που φέρει αγγειογραφία με εναλλαγή άσπρου μαύρου. Στην αγγειογραφία παριστάνεται πομπή από γάμο. Η νύμφη οδηγείται στην οικία του γαμπρού. Οι νεόνυμφοι φαίνονται επάνω σε συνωρίδα (=άμαξα), η οποία σύρεται από τέσσερα (4) άλογα. Ο γαμπρός είναι γενειοφόρος και κρατάει τα ηνία, ενώ η νύμφη ανασύρει το πέπλο της. Ακολουθεί η νυφική πομπή, άνδρες και γυναίκες, που συνοδεύουν το ζεύγος.
Ας σημειωθεί ότι Στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών ευρίσκεται αγγείο του 5ου αιώνος π.Χ. από την Ερέτρια που φέρει αγγειογραφία ερυθρόμορφου ρυθμού. Και αυτή η αγγειογραφία παριστά γαμήλια σκηνή. Εικονίζει σκηνή προετοιμασίας στον γυναικωνίτη. Η νύμφη φαίνεται δεξιά, μπροστά σε μια δίφυλλη μισάνοικτη πόρτα, να στηρίζεται σε ανάκλιντρο με πολυποίκιλτα μαξιλάρια και ανάγλυφη διακόσμηση. Μπροστά στην νύμφη εικονίζονται δύο γυναίκες. Η μία είναι καθιστή και κρατάει στο αριστερό της χέρι ένα περιστέρι. Με το δεξιό της χέρι δείχνει να παίζει με αυτό. Η άλλη γυναίκα είναι όρθια και στηρίζεται στον ώμο της προηγούμενης. Και οι δύο γυναίκες έχουν στραμμένο το βλέμμα τους στο αγαπημένο πουλί της θεάς Αφροδίτης. Αριστερά στην ίδια παράσταση υπάρχει μία άλλη γυναίκα όρθια, η οποία τοποθετεί κλωνάρια μυρτιάς σε μελανόμορφη λουτροφόρο (=το αγγείο με το οποίο έφερναν νερό από την πηγή της Καλλιρρόης για το επίσημο λουτρό της νύμφης την παραμονή του γάμου). Στον τοίχο κρέμονται στεφάνι και καθρέπτης.
Προσέτι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών ευρίσκεται λουτροφόρος ερυθρόμορφου ρυθμού του 5ου αιώνος π.Χ., στην οποία υπάρχει απεικόνιση νεκρικής σκηνής. Η νεκρή είναι μία νέα κοπέλα, η οποία πέθανε πριν παντρευτεί. Φορεί νυμφικό στεφάνι, όπως συνηθίζεται και σήμερα σε πολλές ελληνικές πόλεις. Το κεφάλι της ακουμπά σε πολύχρωμο μαξιλάρι. Αριστερά στην ίδια παράσταση εικονίζεται μία άλλη νέα κοπέλα με λυμένα μαλλιά η οποία δείχνει να οδύρεται από πόνο, κοιτώντας με έντονο βλέμμα την νεκρή έχουσα τα μάτια κλειστά. Δεξιά ,στην ίδια παράσταση, υπάρχει μία άλλη γυναίκα ηλικιωμένη, ίσως η τροφός, η οποία προσφέρει τις τελευταίες φροντίδες.
47. Στο Institute of Arts, του Ντιτρόϊτ, πόλη των Η.Π.Α., ευρίσκεται κρατήρας, του 5ου αιώνος π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, ο οποίος φέρει αγγειογραφία. Στην ερυθρόμορφη τούτη αγγειογραφία παριστάνεται ο Ήλιος με το άρμα του. Επάνω στο άρμα του, που το σέρνουν δύο φτερωτά άλογα, συνεχίζει την αέναη πορεία του επάνω από θάλασσες και στεριές. Από ανατολή μέχρι δύση και πλάι από την αρχή. Επάνω από την κεφαλή του Ήλιου λάμπει ο ηλιακός δίσκος.
Ας σημειωθεί ότι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών ευρίσκεται κάλυμμα πυξίδας, του 5ου αιώνος π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, που φέρει αγγειογραφία. Στην ερυθρόμορφη τούτη αγγειογραφία εικονίζεται ο Ήλιος, ο οποίος οδηγεί τέθριππο, τροχήλατο συρόμενο από τέσσερις ίππους, και ανεβαίνει ψηλά. Επάνω από το κεφάλι του ακτινοβολεί ο ηλιακός δίσκος. Στην παράσταση τούτη εικονίζεται και τμήμα του αλόγου της Σελήνης, ενώ η ίδια έχει εξαφανιστεί με την εμφάνιση του Ήλιου. Χάνεται δε και η φτερωτή Νύχτα με την παρουσία του Ήλιου.
48. Στο Βερολίνο, Staatliche Museum, στην Γερμανία, ευρίσκεται κύλιξ, του 490 π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, με αγγειογραφία στο εσωτερικό της κύλικος τούτης. Στην παράσταση εικονίζεται η Σελήνη επάνω στο άρμα της που το σέρνουν δύο φτερωτά άλογα και ταξιδεύει πάνω από τα κύματα. Το φεγγάρι φωτίζει το κεφάλι της και δύο άστρα λαμπυρίζουν. Ένα άστρο ευρίσκεται στα αριστερά και ένα στα δεξιά.
Σημειωτέον ότι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών ευρίσκεται κρατήρας, του 4ου αιώνος π.Χ., ερυθρόμορφου ρυθμού, που φέρει αγγειογραφία. Στην παράσταση εικονίζεται η Σελήνη επάνω στο άρμα της το οποίο είναι ζεμένο σε φτερωτά άλογα τα οποία οδηγεί ο Ερμής. Ένα μισοφέγγαρο και ένα αστέρι λάμπουν μπροστά τους. Το δελφίνι κάτω από τα πόδια των αλόγων υπαινίσσεται ύπαρξη θάλασσας. Άρα το άρμα ταξιδεύει-πετάει πάνω από θάλασσες
49. Στην Νεάπολη (Νάπολι) της Ιταλίας, αρχαία ελληνική πόλη της Μεγάλης Ελλάδος (Σικελία- Κάτω Ιταλίας, την οποία ίδρυσαν αρχαίοι Έλληνες μετά τον 8ο αιώνα π.Χ., ευρίσκεται αρχαίος ελληνικός στάμνος (=στάμνα) ο οποίος εξωτερικώς παρουσιάζει δύο απεικονίσεις :
Στην μία απεικόνιση εικονίζονται Μαινάδες, ιέρειες του Διονύσου, οι οποίες δημιουργούν πρόχειρο είδωλο του θεού Διονύσου, το στολίζουν με κλαδιά κισσού και στήνουν μπροστά σ΄ αυτό τράπεζα προσφορών με δύο μεγάλες υδρίες κρασιού. Στεφάνια από κλαδιά κισσού φορούν και οι ίδιες στην κεφαλή τους. Έχουν όλες μακριές κόμες. Δεξιά και αριστερά της κεντρικής τούτης σύνθεσης παριστάνονται Μαινάδες που χορεύουν σε ρυθμό εκστατικό κρατώντας στα χέρια θύρσους και δάδες.
Στην άλλη απεικόνιση του ιδίου αυτού στάμνου (στάμνας) εικονίζονται Μαινάδες σε ενθουσιώδη νυχτερινό χορό στο ύπαιθρο (στην εξοχή). Παρουσιάζονται όλες κισσοστεφανωμένες. Η μία Μαινάδα είναι αυλητρίς, παίζει το μουσικό όργανο αυλό. Οι άλλες τρεις Μαινάδες χορεύουν εκστασιασμένες. Η μία Μαινάδα εκ των τριών χορευτριών κρατάει θύρσο, η άλλη κρατάει με το αριστερό χέρι της το μουσικό όργανο τύμπανο, το οποίο κρούει ρυθμικά με το δεξιό χέρι της, και η τρίτη Μαινάδα κρατάει με το δεξιό της χέρι θύρσο και με το αριστερό χέρι της αυλό.
50. Στην Αρχαιολογική Συλλογή Μονάχου ευρίσκεται αγγείο με αγγειογραφία μελανόμορφου ρυθμού του 6ου αιώνος π.Χ. Στην αγγειογραφία απεικονίζεται η ηρωίδα Αταλάντη (=αδάμαστη), να νικά στην πάλη τον Πηλέα, πατέρα του Αχιλλέα.
Ας σημειωθεί ότι στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας ευρίσκονται θραύσματα δίνου με ερυθρόμορφου ρυθμού αγγειογραφία του 580-570 π.Χ. Στην μία αγγειογραφία παριστάνεται ο Πηλέας σε σκηνή της πάλης του με την Αταλάντη και στην άλλη αγγειογραφία απεικονίζεται ο ίδιος σε αθλητικούς του άθλους.
*ερευνητής – μελετητής – αναλυτής 14-5-2026
