Τι προβλέπεται στο Εθνικό και Περιφερειακό Εταιρικό Σχέδιο 2028-2034
Μια διαφορετική λογική σχεδιασμού για την επόμενη προγραμματική περίοδο, με λιγότερη έμφαση σε επιμέρους επιλογές έργων και μεγαλύτερη στη σύνδεση κάθε παρέμβασης με συγκεκριμένη ανάγκη/πρόκληση, αποτέλεσμα και δυνατότητα υλοποίησης, παρουσίασε η Περιφέρεια Δυτικής Μακεδονίας στους φορείς της περιοχής στο πλαίσιο της προετοιμασίας του Εθνικού και Περιφερειακού Εταιρικού Σχεδίου – ΕΠΕΣ 2028–2034.
Στο επίκεντρο της ενημέρωσης που πραγματοποιήθηκε την Παρασκευή 6 Νοεμβρίου στο αμφιθέατρο της Περιφέρειας στη ΖΕΠ Κοζάνης βρέθηκαν τόσο το νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο, όσο και η προτεινόμενη στρατηγική κατεύθυνση της Δυτικής Μακεδονίας για την περίοδο μετά το 2027. Η συνάντηση περιλάμβανε παρουσίαση της στρατηγικής από τον Περιφερειάρχη Δυτικής Μακεδονίας Γιώργο Αμανατίδη, αναλυτική παρουσίαση της διαδικασίας προετοιμασίας και των οδηγιών συμπλήρωσης των Παρεμβάσεων από την Ειδική Υπηρεσία Διαχείρισης του Προγράμματος «Δυτική Μακεδονία» και τον τεχνικό της σύμβουλο και εκτεταμένο χρόνο για ερωτήσεις και διευκρινίσεις.
Η πρόσκληση απευθύνθηκε σε ένα ιδιαίτερα ευρύ φάσμα περιφερειακών φορέων που ανταποκρίθηκαν σε πολύ μεγάλο βαθμό: Δήμους και τεχνικές υπηρεσίες, Περιφερειακές υπηρεσίες, ΔΕΥΑ και επιχειρήσεις κοινής ωφέλειας, Επιμελητήρια, Πανεπιστήμιο και ερευνητικούς φορείς, αναπτυξιακούς οργανισμούς, παραγωγικούς και κοινωνικούς εταίρους, φορείς υγείας, τουρισμού και πολιτισμού, περιβαλλοντικές οργανώσεις, αγροτικούς συνεταιρισμούς, συλλόγους ΑμεΑ και οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.
Η σύνθεση αυτή αποτυπώνει και τη λογική της διαδικασίας: το νέο σχέδιο δεν αντιμετωπίζεται ως υπόθεση μόνο της Περιφέρειας ή της Διαχειριστικής της Αρχής, αλλά ως διαδικασία διαμόρφωσης περιφερειακών εισροών με συμμετοχή των φορέων που γνωρίζουν τις ανάγκες και μπορούν να υλοποιήσουν παρεμβάσεις.
Η μεγάλη κανονιστική αλλαγή: πρώτα η ανάγκη/πρόκληση, μετά η παρέμβαση για την αντιμετώπιση της
Το πιο καθαρό μήνυμα των παρουσιάσεων ήταν ίσως και το πιο δύσκολο για ένα σύστημα που επί χρόνια έχει συνηθίσει να ξεκινά τον προγραμματισμό από λίστες έργων:
«Δεν ξεκινάμε από το ποια έργα θέλουμε να χρηματοδοτήσουμε, αλλά ποια ανάγκη και πρόκληση θέλουμε να δρομολογήσουμε» αναφέρθηκε έντονα από τους εισηγητές.
Η νέα ακολουθία στρατηγικού σχεδιασμού ξεκινά από την Ανάγκη ή Πρόκληση, περνά στη Στρατηγική Επιλογή, από εκεί στην Παρέμβαση, στο Αναμενόμενο Αποτέλεσμα και καταλήγει στην Προτεραιοποίηση. Η χρηματοδότηση, με άλλα λόγια, καλείται να υπηρετήσει τη στρατηγική και όχι να την υποκαταστήσει.
Αυτό σημαίνει ότι μια πρόταση δεν θα αρκεί πλέον να έχει έναν ελκυστικό τίτλο ή να χαρακτηρίζεται απλώς «ώριμο έργο». Θα πρέπει να εξηγεί ποια συγκεκριμένη ανάγκη αντιμετωπίζει, ποιον αφορά, τι ακριβώς θα γίνει, πόσο περίπου θα κοστίσει, πόσο χρόνο απαιτεί, ποιος μπορεί να την υλοποιήσει και –κυρίως– τι θα έχει πραγματικά αλλάξει εφόσον υλοποιηθεί.
Η ίδια η εκτενής παρουσίαση προς τους φορείς συνοψίζει αυτή τη φιλοσοφία με τρεις στόχους: κοινή κατανόηση του νέου πλαισίου, κοινή στρατηγική για τη Δυτική Μακεδονία και κατάθεση συγκεκριμένων, τεκμηριωμένων και ρεαλιστικών Παρεμβάσεων, «όχι απλώς καταλόγων έργων».
Ένα νέο ευρωπαϊκό πλαίσιο που ακόμη διαπραγματεύεται
Η διαδικασία έχει μία επιπλέον δυσκολία: η αρχιτεκτονική της περιόδου 2028–2034 δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Η πρόταση COM(2025) 565 προβλέπει ένα ενιαίο πλαίσιο που συγκεντρώνει σημαντικό μέρος των σημερινών χρηματοδοτικών ροών – μεταξύ άλλων την Πολιτική Συνοχής, την Κοινή Αγροτική Πολιτική, την αλιεία και το Κοινωνικό Ταμείο για το Κλίμα. Στόχος είναι μεγαλύτερη συνοχή μεταξύ ευρωπαϊκών, εθνικών και περιφερειακών προτεραιοτήτων, απλούστευση, μικρότερο διοικητικό κόστος και μεγαλύτερη ευελιξία.
Όμως η Περιφέρεια ξεκαθαρίζει ότι οι τελικοί Κανονισμοί, η ακριβής κατανομή πόρων και αρκετές τεχνικές παράμετροι βρίσκονται ακόμη υπό διαπραγμάτευση. Γι’ αυτό και η άσκηση στρατηγικής που έγινε στις 6 Νοεμβρίου και η συνέχεια της τους επόμενους μήνες δεν επιχειρεί να «κλειδώσει» το προφίλ των παρεμβάσεων της Δυτικής Μακεδονίας μέσω του ΕΠΕΣ του 2028, αλλά να διαμορφώσει μια ισχυρή περιφερειακή αφετηρία.
Αργότερα, κυρίως μέσα στο 2027, θα εξειδικευθούν η τελική αρχιτεκτονική Κεφαλαίων και Μέτρων, τα πεδία παρέμβασης, τα ορόσημα και οι στόχοι, οι δείκτες, η αναλυτική κοστολόγηση, οι αξίες πληρωμών και η οριστική κατανομή αρμοδιοτήτων.
«Περιφέρεια Μετασχηματισμού με Ανταγωνιστικότητα και Συνοχή»
Η στρατηγική ταυτότητα που προτείνεται για τη Δυτική Μακεδονία συμπυκνώνεται στη φράση:
«Δυτική Μακεδονία: Περιφέρεια Μετασχηματισμού με Ανταγωνιστικότητα και Συνοχή».
Το μήνυμα είναι ότι η περιοχή πρέπει σταδιακά να μετακινηθεί από τη λογική της «αντιστάθμισης της απολιγνιτοποίησης» σε μια ολοκληρωμένη στρατηγική παραγωγικού, κοινωνικού και εδαφικού μετασχηματισμού.
Στη διάγνωση που παρουσιάστηκε, η Δυτική Μακεδονία δεν εμφανίζεται ως μια Περιφέρεια χωρίς πλεονεκτήματα. Αντίθετα, καταγράφονται αξιόλογη παραγωγική βάση και οικονομική διαφοροποίηση, σχετικά θετικό θεσμικό περιβάλλον, σημαντικό φυσικό κεφάλαιο και συγκριτικά θετική ψηφιακή συνδεσιμότητα (επίσημα στοιχεία μελέτης ΟΟΣΑ 2026).
Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στη δυσκολία μετατροπής αυτών των πλεονεκτημάτων σε αντίστοιχα αποτελέσματα: περισσότερη και ποιοτικότερη απασχόληση, επιχειρηματικότητα και καινοτομία, προσέλκυση και συγκράτηση ανθρώπινου δυναμικού, καλύτερη φυσική συνδεσιμότητα, δημογραφική ανθεκτικότητα και μεγαλύτερη επισκεψιμότητα.
Οι έξι στρατηγικές επιλογές
Πάνω σε αυτή τη διάγνωση διαμορφώθηκαν έξι βασικές Στρατηγικές Επιλογές, οι οποίες αποτελούν το πλαίσιο πάνω στο οποίο καλούνται πλέον οι φορείς να συνδέσουν τις προτάσεις τους:
- Παραγωγικός Μετασχηματισμός, Επιχειρηματικότητα και Καινοτομία
- Απασχόληση, Δεξιότητες και Προσέλκυση / Συγκράτηση Ανθρώπινου Δυναμικού
- Πράσινη Μετάβαση, Φυσικό Κεφάλαιο και Κλιματική Ανθεκτικότητα
- Συνδεσιμότητα και Εδαφική Προσβασιμότητα
- Ποιότητα Ζωής, Κοινωνική Συνοχή και Δημογραφική Ανθεκτικότητα
- Επισκεψιμότητα, Πολιτισμός και Ελκυστικότητα Τόπου.
Οι έξι επιλογές δεν λειτουργούν ως έξι «καλάθια εν δυνάμει έργων». Η απολιγνιτοποίηση, για παράδειγμα, μπορεί να απαιτεί ταυτόχρονα παραγωγικό μετασχηματισμό και πράσινη μετάβαση. Το δημογραφικό δεν αντιμετωπίζεται μόνο με κοινωνικές παροχές, αλλά συνδέεται με απασχόληση, κατοικία, υπηρεσίες, μεταφορές και ποιότητα ζωής. Αντίστοιχα, η χαμηλή επισκεψιμότητα συνδέεται με τον πολιτισμό, τις υποδομές, το φυσικό κεφάλαιο και τη συνολική ελκυστικότητα του τόπου.
Τι πρέπει πλέον να καταθέσουν οι φορείς
Οι φορείς καλούνται να εργαστούν καταθέτοντας συγκεκριμένες Παρεμβάσεις που συναντούν επιχειρησιακά τον στρατηγικό σχεδιασμό της Περιφέρειας.
Κάθε πρόταση παρέμβασης πρέπει να περιγράφει με σαφήνεια το αντικείμενό της και να συνοδεύεται από εύλογη τάξη μεγέθους κόστους, ρεαλιστική διάρκεια, πραγματική εικόνα ωριμότητας, συγκεκριμένο αναμενόμενο αποτέλεσμα, φορέα υλοποίησης, χωρική στόχευση και συνέργειες.
Σημαντική είναι και η διάκριση ανάμεσα στην εκροή και στο αποτέλεσμα. Η κατασκευή μιας υποδομής ή ο αριθμός των ωφελουμένων είναι εκροή. Το αποτέλεσμα είναι η πραγματική αλλαγή που επιδιώκεται: μικρότερος χρόνος μετακίνησης, καλύτερη πρόσβαση στην εργασία, αυξημένη παραγωγικότητα, μεγαλύτερη ανθεκτικότητα ή βελτιωμένη ποιότητα υπηρεσιών.
Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνεται επίσης στη χωρική διάσταση. Δεν αρκεί ως χωροθέτηση η γενική αναφορά «Δυτική Μακεδονία». Όπου η ανάγκη είναι τοπικά προσδιορισμένη, ζητείται να αναφέρεται αν αφορά συγκεκριμένο Δήμο, Περιφερειακή Ενότητα, ορεινή, αγροτική, απομακρυσμένη ή μεταλιγνιτική ζώνη και να εξηγείται γιατί η παρέμβαση είναι αναγκαία ακριβώς εκεί.
Π1, Π2, Π3 – πραγματική ιεράρχηση και όχι «όλα πρώτης προτεραιότητας»
Μια ακόμη αλλαγή αφορά την προτεραιοποίηση. Οι προτάσεις κατατάσσονται σε τρεις βαθμούς:
Π1 – Άμεση Προτεραιότητα, για παρεμβάσεις με υψηλή ωριμότητα και δυνατότητα έγκαιρης ενεργοποίησης.
Π2 – Σημαντική Παρέμβαση, όταν απαιτείται περαιτέρω εξειδίκευση ή ωρίμανση.
Π3 – Χαρτοφυλάκιο προγραμματιζόμενων έργων / Αναμονή, όταν υπάρχουν μεγαλύτερες αβεβαιότητες ή χαμηλότερη ωριμότητα.
Η παρουσίαση υπογραμμίζει ότι το ύψος του προϋπολογισμού δεν καθορίζει την προτεραιότητα. Ένα μικρό αλλά κρίσιμο και άμεσα υλοποιήσιμο έργο μπορεί να είναι Π1, ενώ μία μεγάλη παρέμβαση με σημαντικές εκκρεμότητες δεν μπορεί να θεωρείται αυτομάτως πρώτη προτεραιότητα.
13 Νοεμβρίου για τις πρώτες προτάσεις – 20 Νοεμβρίου η περιφερειακή εισροή
Το άμεσο χρονοδιάγραμμα είναι ιδιαίτερα πιεστικό με βάση τις οδηγίες από το αρμόδιο Υπουργείο.
Έως τις 13 Νοεμβρίου 2026 προβλέπεται η αποστολή των αρχείων XLS από τους φορείς, ώστε να ακολουθήσει έλεγχος συνάφειας, ωριμότητας, κόστους, φορέα και αναμενόμενου αποτελέσματος, καθώς και η εσωτερική ιεράρχηση Π1–Π2–Π3.
Στις 20 Νοεμβρίου 2026 η Περιφέρεια θα αποστείλει την πρώτη συνοπτική περιφερειακή εισροή προς τη Γενική Γραμματεία ΕΣΠΑ – ΥΠΕΣΣ. Η ημερομηνία αυτή, ωστόσο, παρουσιάστηκε ρητά ως ορόσημο αρχικής υποβολής και όχι ως τέλος της διαβούλευσης.
Μετά τις 20 Νοεμβρίου θα ακολουθήσει εθνική σύνθεση των τομεακών και περιφερειακών εισροών, επιλογή και περαιτέρω εξειδίκευση των παρεμβάσεων, μετατροπή τους σε Μέτρα με ορόσημα, στόχους, δείκτες, κοστολόγηση και μηχανισμούς επαλήθευσης και, τελικά, η διαπραγμάτευση για την αρχιτεκτονική, τους πόρους, τις αρμοδιότητες και την περιφερειακή χωρική στόχευση.
Το μήνυμα που πέρασαν οι ομιλητές …
Το κεντρικό μήνυμα προς τους φορείς συμπυκνώνεται ίσως καλύτερα στην τελευταία ενότητα της σχετικής παρουσίασης:
«Δεν ζητούνται περισσότερες προτάσεις Παρεμβάσεων. Ζητούνται καλύτερα τεκμηριωμένες Παρεμβάσεις».
Στόχος είναι να διαμορφωθεί ένα περιορισμένο, συνεκτικό και ιεραρχημένο περιφερειακό χαρτοφυλάκιο, όπου κάθε πρόταση θα απαντά σε πραγματική ανάγκη, θα εντάσσεται στη στρατηγική της Δυτικής Μακεδονίας, θα διαθέτει ρεαλιστική διαδρομή υλοποίησης και θα οδηγεί σε συγκεκριμένο αποτέλεσμα.
Αυτή είναι ίσως και η ουσιαστικότερη πρόκληση για την Περιφέρεια στην αφετηρία της νέας περιόδου: να μην αντιμετωπίσει το ΕΠΕΣ ως έναν ακόμη μηχανισμό συγκέντρωσης αιτημάτων χρηματοδότησης, αλλά ως ευκαιρία να απαντήσει στο ερώτημα ποια Δυτική Μακεδονία θέλει να έχει διαμορφώσει μέχρι το 2034.
Μια Περιφέρεια που δεν θα στηρίζεται μόνο στη διαχείριση των συνεπειών της απολιγνιτοποίησης, αλλά θα επιδιώκει να μετατρέψει την παραγωγική βάση, το ανθρώπινο δυναμικό, το φυσικό της κεφάλαιο και τη γεωγραφική της θέση σε πραγματικά πλεονεκτήματα ανταγωνιστικότητας και συνοχής.
Γιάννης Κωσταρέλλας – www.xronos-kozanis.gr
