του Ευστάθιου Χιώτη
Εισαγωγή
Ο Υπουργός Υγείας κύριος Άδωνις Γεωργιάδης σε αντιπαράθεση στη Βουλή με τον Πρόεδρο της Ελληνικής Λύσης κύριο Κυριάκο Βελόπουλο στις 14.05.2026, σε υποστήριξη της ενεργειακής πολιτικής της Κυβέρνησης για το λιγνίτη είπε: «Μου κάνει συγκλονιστική εντύπωση ότι προτιμάτε τον λιγνίτη και τον καρκίνο από τις ανεμογεννήτριες. Αυτό πραγματικά δεν μπορώ να το καταλάβω και τι συμφέροντα ή τι ιδέα μπορεί να έχετε». Επανήλθε επίσης στο κυβερνητικό μοτίβο για τον ακριβό λιγνίτη και υποστήριξε: «Τέλος, οφείλω να σας πω ότι από καθαρά οικονομική άποψη ο λιγνίτης δεν συμφέρει διότι οι ρύποι, τα δικαιώματα ρύπων τα οποία πρέπει να πληρώνεις για την καύση λιγνίτη και τα χρήματα που έπρεπε να ξοδέψεις για να ανανεώσεις των παλαιών εργοστασίων είναι πολλά δισεκατομμύρια και καθιστούν την παραγωγή ενέργειας από λιγνίτη εντελώς οικονομικά ασύμφορη».
Στο σύντομο άρθρο μου θα επικεντρωθώ στα σημεία αυτά. Είναι υπεραρκετά. Δεν θέλω να χαρακτηρίσω από πλευράς ύφους και ήθους το σχόλιο του κυρίου Υπουργού για τη προτίμηση στο λιγνίτη και τον καρκίνο. Δεν παίζει κανείς με τον πόνο των καρκινοπαθών. Επαναφέρει το θέμα του ρυπογόνου λιγνίτη παρόλο που αποφεύγεται πλέον προσεκτικά στο ΥΠΕΝ και συνήθως περιορίζονται μόνο στον «ακριβό» λιγνίτη. Ίσως γιατί το φυσικό αέριο που αντικαθιστά το λιγνίτη έχει ως κύριο συστατικό το μεθάνιο που έχει συνδεθεί έμμεσα με καρκινογένεση.
Παραφράζει ο Υπουργός την κριτική που συστηματικά ακούγεται για την υπερβολική ενεργειακή εξάρτηση από το φυσικό αέριο και εμπλέκει, εκτός θέματος, τις ανεμογεννήτριες. Ας μη ανησυχεί για τις ανεμογεννήτριες˙ σύμφωνα με δημοσιεύματα, οι αντιδράσεις κατά των ανεμογεννητριών αποσβέσθηκαν πολύ ενωρίς και με επιτυχία από αξιόπιστο φορέα που επιλέχθηκε και επιδοτήθηκε για τον σκοπό αυτό. Στην Εύβοια μάλιστα, στα εγκαίνια του αιολικού πάρκου Καφηρέα, ο Πρωθυπουργός είχε πολύ ενωρίς την ευκαιρία απ’ ευθείας επικοινωνίας με την ΕΝΕΛ, τη θυγατρική της οποίας στη Ρουμανία εξαγόρασε η ΔΕΗ το 2023, όταν πλέον η μετοχική πλειοψηφία της ΔΕΗ είχε περιέλθει στους ιδιώτες, από τις 19-10-2023. Φαντάζομαι μάλιστα ότι θα ευχαρίστησε την ΕΝΕΛ που είχε τη καλοσύνη να μην εμποδίσει την ανάθεση της Διοίκησης της ΔΕΗ στον μέχρι πριν από λίγους μήνες Γενικό Διευθυντή της στη Ρουμανία.
Κατ’ αρχήν είναι τόσο βέβαιος ο κύριος Υπουργός για την αιτιώδη σχέση λιγνίτη – καρκίνου; Ας περιμένουμε τους ειδικούς. Αντιλαμβάνομαι, όμως, την αγωνία καρκινοπαθών της Δυτικής Μακεδονίας για έγκυρη ενημέρωση στο θέμα και ιδιαίτερα για πιθανή υποτροπή της υγείας τους, γι’ αυτό και καταφεύγω στη συνέχεια σε συνοπτική ανασκόπηση των μετρήσεων ατμοσφαιρικών ρύπων στη περιοχή. Υπάρχει πράγματι θέμα βλαπτικής επίδρασης, το οποίο έχει μελετηθεί διεξοδικά από την ακαδημαϊκή κοινότητα και το επιστημονικό προσωπικό της ΔΕΗ. Θα αναφερθώ συνοπτικά σε τρεις μόνο αντιπροσωπευτικές δημοσιεύσεις, η νεότερη από τις οποίες αξιολογεί το 2025 τις καρδιαγγειακές επιπτώσεις της ατμοσφαιρικής ρύπανσης με νοσοκομειακά δεδομένα από τη Δυτική Μακεδονία της δεκαετίας 2011-2021.
Αξιολόγηση ατμοσφαιρικής ρύπανσης, ως παράγοντα καρδιαγγειακών νοσημάτων
Επισημαίνεται ότι η ατμοσφαιρική ρύπανση αποτελεί σημαντικό περιβαλλοντικό παράγοντα καρδιαγγειακής νοσηρότητας και θνησιμότητας παγκοσμίως. Η μελέτη διερευνά τη χωροχρονική συσχέτιση μεταξύ των συγκεντρώσεων ατμοσφαιρικών ρύπων και των εισαγωγών σε νοσοκομεία για καρδιαγγειακά νοσήματα. Παρατηρούν ότι η δεκαετία συνέπεσε με μια σημαντική μείωση στις εισαγωγές σε νοσοκομεία για καρδιαγγειακά νοσήματα που αποδίδουν σε μείωση των ρύπων και συγκεκριμένα των σωματιδίων PM10, με μέγεθος μικρότερο από 10 μm (μειώθηκαν από ~75 μg/m3 σε ~30 μg/m3 στη Φλώρινα και από ~53 μg/m3 σε ~11 μg/m3 στην Πτολεμαΐδα). Επίσης, οι συγκεντρώσεις SO2 μειώθηκαν περισσότερο από 90% σε όλες τις τοποθεσίες. Αντίστοιχα, οι καρδιαγγειακές εισαγωγές μειώθηκαν κατά 20-40% ανάλογα με την περιοχή κατά την ίδια περίοδο. Η μελέτη παρέχει ποσοτικά στοιχεία που συνδέουν την ατμοσφαιρική ρύπανση από την καύση λιγνίτη με δυσμενείς καρδιαγγειακές επιπτώσεις. Η παράλληλη μείωση τόσο των επιπέδων ρύπανσης όσο και των εισαγωγών στα νοσοκομεία υπογραμμίζει τα καρδιαγγειακά οφέλη της μείωσης των εκπομπών και της συνεχιζόμενης ενεργειακής μετάβασης στη Δυτική Μακεδονία.
Σε τεκμηριωμένη μελέτη περιγράφεται η πορεία μείωσης των ρύπων, όπως καταγράφονται συνεχώς στους δέκα σταθμούς μετρήσεων της ΔΕΗ, κάτω από τα προβλεπόμενα όρια της ΕΕ (Οδηγία 2008/50/EC: ημερήσιο όριο PM10 50 μg/m3 και ετήσιο 40 μg/m3). Σε αναθεώρηση της οδηγίας της ΕΕ το 2024 το επιτρεπόμενο ημερήσιο όριο μειώθηκε σε 45 µg/m³ και το ετήσιο σε 20 µg/m³.
Αξιολόγηση μετρήσεων ρύπων στη Σίνδο
Έχω χάσει πρόωρα δυο αγαπημένους φίλους, διακεκριμένα στελέχη της ΔΕΗ που εργάστηκαν για πολλά χρόνια στην Πτολεμαΐδα, τον Σταμάτη Γιαννακόπουλο και τον Κώστα Καβουρίδη και συχνά έχω διερωτηθεί αν ζούσαν κάπου αλλού στην Ελλάδα θα είχαν γλυτώσει άραγε. Ερώτημα ρητορικό ασφαλώς, το προσέγγισα όμως έμμεσα συγκρίνοντας με τους ρύπους σε άλλες περιοχές και συγκεκριμένα στη Σίνδο της Κεντρικής Μακεδονίας βάσει εκθέσεων του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας. Τα αποτελέσματα για τα σωματίδια φαίνονται στον Πίνακα. Στη διάρκεια της τετραετίας υπολόγισα 11 ημέρες άνω των 50 και 26 ημέρες άνω των 40 μg/m3. Δεν σπεύδω να βγάλω ιατρικά συμπεράσματα, σας προσκαλώ όμως να κάνετε τη σύγκριση Σίνδου (~30 μg/m3) – Πτολεμαΐδας (~11 μg/m3). Πιστεύω, συνεπώς, ότι για την αντικειμενική αξιολόγηση είναι απαραίτητη η σύγκριση των λιγνιτικών περιοχών με άλλες αστικές περιοχές, τόσο από πλευράς ρύπων, όσο και ιατρικών περιστατικών.
Η εξέλιξη ατμοσφαιρικών ρύπων στη Δυτική Μακεδονία
Η εντυπωσιακή βελτίωση της ατμοσφαιρικής ποιότητας της Εικόνας 1 από το 2010 έως το 2021 φαίνεται παραστατικά σε δημοσίευση (Figure 7) που παρουσιάζει τη διαχρονική μείωση σωματιδίων. Ασφαλώς οφείλεται στη βαθμιαία απολιγνιτοποίηση, αλλά όχι μόνο. Συνέβαλλαν επίσης οι επενδύσεις της ΔΕΗ στην αντιρρυπαντική τεχνολογία των σταθμών. Όπως αναφέρει σε μελέτη του ο Χρήστος Παπαγεωργίου, Μηχανικός Μεταλλείων – Μεταλλουργός Ε.Μ.Π τ. Δ/ντης ΛΚΔΜ/ΔΕΗ ΑΕ και τ. μέλος ΔΣ ΔΕΗ, για τον περιορισμό των εκπομπών ρύπων από ιπτάμενα στερεά σωματίδια και αέρια οξείδια του θείου και αζώτου (SO2, NΟx), που παράγονται από την καύση λιγνίτη η ΔΕΗ αποφάσισε το 2013 την υλοποίηση των απαραίτητων περιβαλλοντικών επενδύσεων στις πέντε μονάδες του ΑΗΣ Αγ. Δημητρίου, 1585 MW, ώστε να συνεχιστεί η λειτουργία στις μονάδες Νο1 και Νο2 έως το 2029, στις Νο3 και Νο4 έως το 2030 και στη Νο5 έως το 2040. Οι επενδύσεις αυτές υλοποιήθηκαν στην περίοδο 2015 έως 2021 με δαπάνη άνω των €100 εκατομμυρίων.
Ο Υπουργός κύριος Γεωργιάδης για να δικαιολογήσει το κλείσιμο των λιγνιτικών σταθμών το 2026 αναφέρει ότι «τα χρήματα που έπρεπε να ξοδέψεις για να ανανεώσεις των παλαιών εργοστασίων είναι πολλά δισεκατομμύρια». Υπάρχει μάλλον κάποια απόσταση στις αριθμητικές εκτιμήσεις.
Η μονάδα Πτολεμαΐδα 5 που θα καταργηθεί εντός του 2026 διαθέτει προηγμένα αντιρρυπαντικά συστήματα, μεταξύ των οποίων:
Σύστημα Υγρής Αποθείωσης (Wet FGD) για τον αποτελεσματικό περιορισμό των εκπομπών SO₂, με αποδοτικότητα άνω του 95%.
Σύστημα Επιλεκτικής Καταλυτικής Αναγωγής (SCR) για τη μείωση των εκπομπών NOx, με στόχο τη συμμόρφωση με τα αυστηρότερα όρια της Οδηγίας 2010/75/ΕΕ (IED) και
Ηλεκτροστατικά φίλτρα υψηλής απόδοσης για την κατακράτηση αιωρούμενων σωματιδίων, με αποτελεσματικότητα άνω του 99%.
Καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους 2024, δεν καταγράφηκαν υπερβάσεις στις βασικές παραμέτρους που παρακολουθούνται στην έξοδο της καμινάδας, οι εκπομπές SO₂, NOx και σωματιδίων παρέμειναν εντός των θεσμοθετημένων ορίων, πλην μίας καταγραφής NOx η οποία οφείλεται σε βλάβη καταγραφής.
Πρόταση πρότυπου νοσοκομειακού κέντρου νοσημάτων ατμοσφαιρικής ρύπανσης
Ασφαλώς είναι θετική η πρωτοβουλία, να διατεθούν πιστώσεις για μονάδα ογκολογικής ακτινοθεραπείας, μετά την αποκατάσταση των λιγνιτικών εδαφών – που όφειλε να κάνει η ΔΕΗ με δαπάνες της αλλά ανέλαβε αντ’ αυτής το επονομαζόμενο πρόγραμμα «Δίκαιης Μετάβασης». Το σκεπτικό όμως του Υπουργού ότι θα είναι «αντιστάθμισμα του κράτους σε έναν πληθυσμό που δεινοπάθησε από το λιγνίτη και τον καρκίνο που αυτός έφερε» μάλλον πάσχει. Ας γίνει όμως κάτι σωστό και τολμηρό, αφού εξ άλλου «αδειάζει η κλεψύδρα του Ταμείου ανάκαμψης» με 47% αδιάθετα κονδύλια. Αντί της μονάδας ακτινοθεραπείας προτείνεται ένα πρότυπο νοσοκομειακό κέντρο αντιμετώπισης νοσημάτων ατμοσφαιρικής ρύπανσης που θα περιλαμβάνει, εκτός του ογκολογικού κέντρου, επίσης τμήμα αλλεργιών, καρδιολογικό και πνευμονολογικό. Ιδιαίτερα χρήσιμο μάλιστα γιατί στους ανθρωπογενείς ρύπους προστίθενται οι φυσικοί που συνδέονται με την Αφρικανική σκόνη, με ολοένα αυξανόμενη συχνότητα και ένταση (Εικόνα 2). Μάλιστα τα σωματίδια της άμμου αυτής είναι εν μέρει βελονόμορφα και επομένως περισσότερο επικίνδυνα όταν εισπνέονται.
Κλείνω θέτοντας υπόψιν του κυρίου Υπουργού άρθρα περί καρκινογένεσης εξ αιτίας του μεθανίου (α και β), θέμα που σκοπεύω να παρουσιάσω προσεχώς, φοβούμενος ότι οι ελληνικές θάλασσες και η ατμόσφαιρα κινδυνεύουν να εξελιχθούν σε ενεργειακές «χωματερές» μεθανίου.
Ο κ. Ευστάθιος Χιώτης είναι Δρ. Μεταλλειολόγος Μηχανικός ΕΜΠ, Μηχανικός Πετρελαίων Imperial College, πρώην διευθυντής στη Δημόσια Επιχείρηση Πετρελαίων και στο Ινστιτούτο Γεωλογίας και Ερευνών Υπεδάφους. Στο άρθρο εκφράζει προσωπικές απόψεις.
https://independent.academia.edu/Chiotis
https://www.researchgate.net/profile/Eustathios_Chioti
https://energypress.gr/search-content?keys=%CE%A7%CE%B9%CF%8E%CF%84%CE%B7%CF%82
