Του Κώστα Καραμάρκου*
Υπάρχουν παραδείγματα στην Ευρώπη που δεν κάνουν πολύ θόρυβο. Δεν εμφανίζονται ως κορυφαίες εθνικές μεταρρυθμίσεις ούτε ως εμβληματικές δράσεις. Δεν ξεκινούν πάντα από τα υπουργεία. Δεν συνοδεύονται από βαρύγδουπες εξαγγελίες και υποσχέσεις.
Και όμως, με τον χρόνο, τη συνέχεια και την επιμονή, καταφέρνουν να βοηθήσουν ουσιαστικά τον οικονομικό και κοινωνικό μετασχηματισμό μιας περιοχής.
Ένα τέτοιο παράδειγμα είναι το Valnalón στην Asturias, στη βόρεια Ισπανία.
Η Asturias, όπως και η Δυτική Μακεδονία, είναι μια περιοχή με βαριά βιομηχανική και εξορυκτική ιστορία. Μια περιοχή που βρέθηκε αντιμέτωπη με το δύσκολο ερώτημα: τι γίνεται όταν ένα παλιό παραγωγικό μοντέλο φθίνει ή κλείνει τον κύκλο του;
Στην περίπτωση του Valnalón, η απάντηση δεν ήταν απλώς η δημιουργία προγραμμάτων κατάρτισης ή μιας ακόμη δομής φιλοξενίας επιχειρήσεων με προσωρινή διάρκεια ζωής.
Ήταν η δημιουργία ενός μακροχρόνιου τοπικού μηχανισμού επιχειρηματικής κουλτούρας, υποστήριξης νέων ιδεών και σύνδεσης της εκπαίδευσης με την πραγματική οικονομία της περιοχής.
Το Valnalón δημιουργήθηκε το 1987, σε έναν χώρο με έντονο βιομηχανικό παρελθόν, στη La Felguera του Langreo. Δεν ξεκίνησε ως αφηρημένη ιδέα. Ξεκίνησε από έναν τόπο και από ανθρώπους που είχαν ανάγκη να ξανασκεφτούν τον ρόλο τους μετά τη βιομηχανική αναδιάρθρωση. Η ίδια η επίσημη παρουσίαση του φορέα τοποθετεί το Valnalón ως «έναν τόπο για επιχειρηματικότητα από το 1987» και ως μηχανισμό που υποστηρίζει ανθρώπους να αναλύσουν τη βιωσιμότητα της επιχειρηματικής τους ιδέας.
Αυτό είναι το πρώτο κρίσιμο μάθημα.
Η μετάβαση δεν χρειάζεται μόνο χρήματα.
Χρειάζεται σωστά στημένους θεσμούς.
Χρειάζεται ουσιαστικές δομές κοντά στους ανθρώπους που τις έχουν πραγματικά ανάγκη.
Χρειάζεται μηχανισμούς που μένουν, μαθαίνουν, προσαρμόζονται και χτίζουν εμπιστοσύνη.
Το Valnalón δεν λειτούργησε ως μια κεντρικά σχεδιασμένη πολιτική που «κατέβηκε» από πάνω προς τα κάτω. Είναι δημόσιος φορέας της περιφερειακής κυβέρνησης της Asturias, βαθιά εγκατεστημένος σε μια συγκεκριμένη περιοχή, με συγκεκριμένη βιομηχανική μνήμη, συγκεκριμένες κοινωνικές ανάγκες και συγκεκριμένο αναπτυξιακό πρόβλημα.
Και αυτό έχει μεγάλη σημασία.
Γιατί άλλο πράγμα είναι ένα κεντρικό σύστημα υποστήριξης που σχεδιάζει και υλοποιεί γενικές δράσεις πάνω σε ένα τυπικό πλαίσιο που καθορίζεται από ένα χρηματοδοτικό εργαλείο. Και άλλο πράγμα είναι ένας τοπικός ή περιφερειακός μηχανισμός που υλοποιείται από ανθρώπινο δυναμικό που ζει στην περιοχή, γνωρίζει σε βάθος τον τόπο, τους ανθρώπους, τα σχολεία, τους νέους, τις μικρές επιχειρήσεις, τους φορείς, τις δυνατότητες και τις αδυναμίες.
Το Valnalón ανέπτυξε με τα χρόνια μια λογική που δεν περιορίζεται στην επιχειρηματικότητα ως απλή τεχνική δεξιότητα. Δεν μαθαίνει απλώς σε κάποιον πώς να εκπονήσει ένα επιχειρηματικό σχέδιο ή πώς να υποστηριχθεί στη διαδικασία δημιουργίας μιας επιχείρησης.
Χτίζει επιχειρηματική κουλτούρα.
- Από νωρίς.
- Στο σχολείο.
- Στην επαγγελματική εκπαίδευση.
- Στη νεανική ηλικία.
- Στον άνθρωπο που έχει μια αξιόλογη ιδέα, αλλά δεν ξέρει πώς να τη δοκιμάσει ή να την ωριμάσει.
- Στον άνεργο που χρειάζεται ουσιαστική υποστήριξη πριν δοκιμάσει να επιχειρήσει.
- Στη μικρή ομάδα που θέλει να μετατρέψει μια ανάγκη της κοινότητας σε υπηρεσία, προϊόν ή κοινωνική επιχείρηση.
Από το 1993, το Valnalón ανέπτυξε την “Cadena de Formación para Emprender”, δηλαδή μια αλυσίδα εκπαίδευσης για την επιχειρηματικότητα, με δύο βασικές κατευθύνσεις: την επιχειρηματική εκπαίδευση στα διάφορα επίπεδα του εκπαιδευτικού συστήματος και την προώθηση / υποστήριξη της δημιουργίας, ανάπτυξης και εδραίωσης επιχειρήσεων. Το Valnalón Educa περιγράφει αυτή την αλυσίδα ως απάντηση σε μια πολύ συγκεκριμένη ανάγκη: την έλλειψη επιχειρηματικής κουλτούρας και στάσης σε μια περιοχή που είχε διαμορφωθεί από τη βιομηχανική εποχή και από μια παράδοση εξάρτησης από μεγάλους εργοδότες και δημόσιες δομές.
Εδώ υπάρχει ένα δεύτερο μάθημα για τη Δυτική Μακεδονία.
Η αλλαγή παραγωγικού μοντέλου δεν γίνεται μόνο μέσω των διαθέσιμων χρηματοδοτήσεων.
Δεν γίνεται καν μόνο με υποστηρικτικές υποδομές, ακόμη και μεγάλης κλίμακας.
Δεν γίνεται μόνο με την ανάπτυξη φωτοβολταϊκών πάρκων, την αποθήκευση ενέργειας, τις νέες τεχνολογίες υδρογόνου ή την ακαδημαϊκή έρευνα.
Γίνεται και με την αλλαγή της σχέσης των ανθρώπων με την ιδέα της πρωτοβουλίας και του επιχειρείν.
Με τη δυνατότητα να σκεφτούν, να δοκιμάσουν, να συνεργαστούν, να αποτύχουν μικρά και να ξαναπροσπαθήσουν. Με τη μετατροπή της επιχειρηματικότητας από μοναχική περιπέτεια σε υποστηριζόμενη διαδρομή.
Το Valnalón έχει σημαντικά και μετρήσιμα αποτελέσματα.
Το Semillero de Proyectos, ο «σπορέας έργων» του Valnalón, λειτουργεί από το 1992 και υποστηρίζει ανθρώπους που θέλουν να αναλύσουν τη βιωσιμότητα της επιχειρηματικής τους ιδέας. Μέχρι τις 31/12/2024, σύμφωνα με τα στοιχεία του ίδιου του φορέα, είχε συμβουλεύσει 6.947 επιχειρηματίες, είχε υποστηρίξει την ανάπτυξη 3.295 έργων και είχε συμβάλει στη δημιουργία 967 επιχειρήσεων.
Αυτά τα νούμερα δεν είναι απλώς στατιστικά. Δείχνουν διάρκεια και συνέχεια. Δείχνουν ότι όταν ένας μηχανισμός δεν σταματά κάθε φορά που αλλάζει ένα πρόγραμμα, μια προγραμματική περίοδος ή μια διοίκηση, τότε αρχίζει να παράγει πραγματικά αποτελέσματα.
Στη Δυτική Μακεδονία συζητάμε από το 2020 πολύ για πόρους και μάλιστα για πολλούς διαθέσιμους πόρους μέσω του Προγράμματος Δίκαιης Μετάβασης.
Λιγότερο για πραγματικούς μηχανισμούς.
Μιλάμε πολύ για προσκλήσεις προς χρηματοδότηση, αλλά πολύ λιγότερο για ουσιαστική και σε βάθος υποστήριξη.
Μιλάμε πολύ για απορρόφηση πόρων, αλλά λιγότερο για μετασχηματισμό.
Και εδώ είναι ίσως το πιο χρήσιμο στοιχείο του Valnalón.
Δεν είναι απλώς μια «καλή πρακτική» που εντοπίστηκε μέσα από ευρωπαϊκά έργα ανταλλαγής εμπειριών και εφαρμοσμένων πολιτικών για τη Δίκαιη Μετάβαση.
Είναι μια υπενθύμιση ότι οι περιοχές που αλλάζουν χρειάζονται τοπικούς μηχανισμούς συνέχειας που στηρίζονται κυρίως σε τοπικές ανθρώπινες δυνάμεις.
Όχι μόνο έργα.
Όχι μόνο μελέτες.
Όχι μόνο ευκαιριακή δραστηριοποίηση ή κατάρτιση λόγω διαθέσιμων χρηματοδοτήσεων.
Αλλά δομές που δουλεύουν σταθερά πάνω στην επιχειρηματική κουλτούρα, στην κοινωνική καινοτομία, στη σύνδεση νέων ανθρώπων με πραγματικές ανάγκες και στη μετατροπή ιδεών σε βιώσιμες πρωτοβουλίες.
Τι λείπει λοιπόν συχνά από εμάς στη Δυτική Μακεδονία;
- Λείπει η σταθερή υποστήριξη μετά την έγκριση μιας χρηματοδότησης.
- Λείπει η ουσιαστική πρακτική βοήθεια σε φορείς που έχουν μια καλή ιδέα, αλλά δεν έχουν ακόμη οργανωτική επάρκεια.
- Λείπει η σύνδεση των κοινωνικών αναγκών με επιχειρηματικά και συνεργατικά σχήματα.
- Λείπει η καθημερινή, επίμονη, μεθοδική δουλειά που κάνει μια περιοχή να αποκτήσει αυτοπεποίθηση.
Η Δυτική Μακεδονία βρίσκεται εδώ και αρκετά χρόνια σε μια στιγμή όπου η κοινωνική οικονομία και η κοινωνική καινοτομία μπορούν να παίξουν έναν πιο ουσιαστικό ρόλο.
Υπάρχει ήδη ενεργή πρόσκληση του Προγράμματος «Δυτική Μακεδονία 2021-2027» για τη στήριξη υφιστάμενων και νέων επιχειρήσεων Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, με στόχο την προώθηση της Κ.ΑΛ.Ο. και την ενίσχυση της απασχόλησης. Η δράση προβλέπει δημόσια δαπάνη 2 εκατ. ευρώ, δυνατότητα υπερδέσμευσης, 100% επιχορήγηση και επιχορηγούμενο προϋπολογισμό έως 65.000 ευρώ ανά επενδυτικό σχέδιο.
Αυτό είναι σημαντικό, αλλά δεν αρκεί. Γιατί το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα έργα θα εγκριθούν.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν αυτά τα έργα θα αντέξουν.
- Αν θα δημιουργήσουν δουλειές.
- Αν θα ριζώσουν στις τοπικές κοινότητες.
- Αν θα απαντήσουν σε πραγματικές ανάγκες.
- Αν θα γίνουν μικροί πυρήνες κοινωνικής και παραγωγικής ανασυγκρότησης.
Εδώ μπορεί να υπάρξει μια πραγματική σύνδεση και μεταφορά τεχνογνωσίας από το έργο SIJMA.
Το SIJMA φέρνει στη Δυτική Μακεδονία ουσιαστικές εμπειρίες από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που αντιμετωπίζουν αντίστοιχες προκλήσεις μετάβασης, με μοντέλα υποστήριξης που στήθηκαν και λειτούργησαν με ουσιαστική εμπλοκή και διακυβέρνηση από το τοπικό και περιφερειακό περιβάλλον. Το Valnalón, ως καλή πρακτική από την Asturias, δεν μπορεί και δεν πρέπει να αντιγραφεί μηχανικά. Δεν υπάρχει ούτε ο διαθέσιμος χρόνος ούτε ουσιαστικός λόγος να μεταφέρουμε απλώς ένα ισπανικό μοντέλο υποστήριξης στην περιφέρειά μας.
Αυτό που έχει αξία είναι να μεταφέρουμε το λογικό του πλαίσιο.
- Τη λογική της μακροχρόνιας υποστήριξης.
- Τη λογική της διαμόρφωσης επιχειρηματικής κουλτούρας από νωρίς.
- Τη λογική του τοπικού μηχανισμού και όχι της αποσπασματικής κεντρικής παρέμβασης, με δομές που συχνά καθοδηγούνται από ανθρώπους που δεν βρίσκονται στην περιοχή ή, ακόμη κι όταν βρίσκονται, λειτουργούν κυρίως με όρους οικονομιών κλίμακας και τυπικών συνεργειών. Έτσι, αποδυναμώνονται ακόμη και καλές προθέσεις και επιστημονικά τεκμηριωμένες προσεγγίσεις.
- Τη λογική της πρακτικής βοήθειας σε ανθρώπους, ομάδες και φορείς που προσπαθούν να μετατρέψουν μια ιδέα σε βιώσιμη δραστηριότητα.
Στο πλαίσιο αυτό, ένα πιλοτικό έργο στη Δυτική Μακεδονία θα μπορούσε να λειτουργήσει όχι ως ακόμη μια γενική δράση ενημέρωσης και εφαρμογής, αλλά ως παράλληλος μηχανισμός στήριξης των έργων κοινωνικής οικονομίας που θα εγκριθούν και θα ξεκινήσουν μέσα στο 2027.
- Με σωστό και ουσιαστικό mentoring.
- Με βοήθεια στην υλοποίηση.
- Με πραγματική σύνδεση με τοπικούς φορείς.
- Με αποτίμηση του κοινωνικού αντικτύπου.
- Με τεκμηρίωση του τι λειτουργεί και τι δεν λειτουργεί.
- Με στόχο να κάνει πιο αποτελεσματική την οικονομική στήριξη στην πράξη.
Προφανώς και η Δυτική Μακεδονία δεν χρειάζεται να ανακαλύψει τα πάντα από την αρχή. Χρειάζεται όμως επιτέλους να διαλέξει σωστά τι πρέπει να μαθαίνει από άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που αντιμετωπίζουν αντίστοιχα προβλήματα βιομηχανικής μετάπτωσης.
Το Valnalón μας δείχνει ότι οι περιοχές με βιομηχανική μνήμη μπορούν να ξαναχτίσουν προοπτική όταν επενδύουν μεθοδικά όχι μόνο σε υποδομές, αλλά και σε ανθρώπους.
Όχι μόνο σε χρήματα, αλλά και σε ικανότητες.
Όχι μόνο σε προγράμματα, αλλά και σε τοπικούς θεσμούς.
Όχι μόνο σε κεντρικές αποφάσεις, αλλά και σε τοπικούς μηχανισμούς που γνωρίζουν την περιοχή και δουλεύουν επίμονα μέσα σε αυτήν.
Αν κάτι πρέπει να κρατήσουμε από την Asturias, είναι αυτό:
Η μετάβαση δεν είναι υπόθεση μιας πρόσκλησης από ένα πρόγραμμα.
Είναι υπόθεση μιας ολόκληρης γενιάς και μιας περιοχής που συρρικνώνεται πολύ και με μεγάλη ταχύτητα.
Και γι’ αυτό χρειάζεται εφαρμογή με διάρκεια, από φορείς με δυναμική και μέσω μηχανισμών που μπορούν να μείνουν δίπλα στους ανθρώπους όταν αρχίζει η πραγματική δουλειά.
Αυτή είναι και η πιο δύσκολη συζήτηση για τη Δυτική Μακεδονία: πως θα περάσουμε από την αποσπασματική ενεργοποίηση πόρων σε μηχανισμούς που παράγουν διαρκή αλλαγή, τοπική αυτοπεποίθηση και πραγματική κοινωνική αξία.
*Σύμβουλος Στρατηγικής – Συνιδρυτής ΙΔΜΕλ – Project Manager Έργου SIJMA
